Kiểm tra hệ thống điện nhà cũ khi mua là quan sát để biết hệ thống đã được làm lại hay còn nguyên từ thời xây nhà, có chắp nối tuỳ tiện không, có thiết bị bảo vệ chống giật và dây tiếp địa không. Người mua chỉ nhìn, hỏi và bật tắt công tắc bình thường. Không mở tủ điện, không tháo ổ cắm, không chạm vào dây hở. Mọi đánh giá sâu hơn là việc của thợ điện có kinh nghiệm.
Một hệ thống điện đáng yên tâm thường có tủ aptomat gọn, chia nhánh theo tầng hoặc theo khu vực, có thiết bị chống giật, dây đi trong ống hay trong tường gọn gàng, ổ cắm không đổi màu. Một hệ thống đáng lo có cầu chì sứ đời cũ, dây đi nổi chằng chịt, ổ cắm cháy sém, phích nối dài cắm chồng và những câu trả lời kiểu "trước giờ vẫn dùng bình thường".
Vì sao điện là hạng mục phải xem kỹ dù nhà nhìn còn đẹp
Điện là bộ phận mà hư hỏng không lộ ra cho tới khi gây chuyện. Tường ẩm, mái dột còn để lại vệt ố cho người mua đọc. Dây điện già, mối nối lỏng hay quá tải thì nằm im trong tường cho tới khi nóng chảy vỏ, chập, hoặc làm người chạm phải bị giật. Nhà cũ càng lâu năm, nhu cầu dùng điện của chủ hiện nay càng cao hơn nhiều so với lúc thiết kế: thêm điều hoà, bình nóng lạnh, bếp từ, máy giặt sấy. Hệ thống không được nâng cấp theo sẽ làm việc quá sức.
Ở nhiều nhà cũ, đường điện được sửa theo từng lần. Thêm phòng thì kéo thêm một nhánh, thêm điều hoà thì đi thêm một dây nổi, chỗ nào hỏng thì nối tạm. Sau hai ba đời chủ, không ai còn nhớ dây nào đi đâu, aptomat nào cấp cho phòng nào. Người mua cần biết điều này ngay từ đầu, vì làm lại điện là việc phải đục tường, đi lại ống, nên phải làm trước khi sơn sửa, chứ không phải sau khi đã dọn vào.
Mục tiêu của bước kiểm tra này không phải là kết luận điện an toàn hay không. Mục tiêu là xếp căn nhà vào một trong ba nhóm: hệ thống đã làm lại gọn gàng, hệ thống cũ nhưng còn trật tự, hay hệ thống chắp vá cần thợ điện xem ngay trước khi quyết định.
Nguyên tắc an toàn khi người mua xem điện
Trước khi đi vào chi tiết, mấy nguyên tắc sau áp dụng cho mọi buổi xem nhà:
- Chỉ quan sát. Không mở nắp tủ điện, không tháo mặt ổ cắm, công tắc, không kéo thử dây, không cạy hộp nối.
- Không chạm vào chỗ nghi ngờ. Dây hở lõi, ổ cắm cháy đen, tủ điện có mùi khét: chụp ảnh và ghi lại, không chạm vào.
- Bút thử điện chỉ để thử ở vỏ thiết bị và mặt ổ khi được chủ nhà đồng ý, không cắm vào lỗ ổ cắm, không dùng ở chỗ ẩm ướt. Nếu không quen dùng, bỏ qua bước này.
- Không bật thiết bị lớn khi trần, tường còn ướt. Nhất là sau mưa, khi có vệt ố quanh đèn, quạt trần.
- Mọi việc cần mở, đo, thử tải là của thợ điện. Nếu căn nhà lọt vào danh sách cân nhắc nghiêm túc, mời thợ điện có kinh nghiệm đi cùng một buổi.
Những nguyên tắc này nghe có vẻ thận trọng quá, nhưng người đi xem nhà không biết hệ thống đó đã được ai sửa, sửa thế nào. Một ổ cắm nhìn bình thường vẫn có thể đấu sai bên trong.
Tủ điện và aptomat: đọc từ bên ngoài
Cầu dao, cầu chì đời cũ. Nếu nhà vẫn còn cầu dao lưỡi kiểu cũ hay cầu chì sứ làm thiết bị chính, gần như chắc chắn hệ thống chưa được làm lại từ lâu. Đó không phải lý do để không mua, nhưng là lý do để tính trước việc làm lại điện toàn bộ.
Một aptomat cho cả nhà hay chia nhánh. Tủ có nhiều aptomat nhỏ chia theo tầng, theo phòng, theo thiết bị lớn như bình nóng lạnh, điều hoà là dấu hiệu hệ thống được bố trí có tính toán. Cả nhà chỉ có một hai aptomat thì khi một chỗ chập, cả nhà mất điện, và khó biết lỗi ở đâu.
Có thiết bị chống giật không. Hỏi chủ nhà tủ điện có thiết bị chống dòng rò, chống giật không, thường có nút thử nhỏ trên mặt. Không tự bấm thử. Nếu chủ nhà không biết, hãy ghi lại để thợ điện xem.
Nhãn ghi nhánh. Tủ điện có ghi chú aptomat nào cấp cho khu nào là dấu hiệu tốt. Không có cũng không sao, nhưng hỏi chủ nhà xem họ có biết không. Câu trả lời "không rõ, cứ tắt hết cho chắc" cho thấy hệ thống đã nhiều lần thay đổi.
Mùi, màu và tiếng. Đứng gần tủ điện mà ngửi thấy mùi khét nhẹ, thấy vỏ nhựa quanh aptomat ố vàng, chảy méo, hoặc nghe tiếng rè rè khi nhà đang dùng điện, đó là dấu hiệu cần thợ điện xem ngay.
Dây, ổ cắm, công tắc: những gì nhìn được ở từng phòng
Đi từng phòng, nhìn dọc chân tường, quanh ổ cắm, trên trần và trong các góc khuất. Bảng sau tóm tắt dấu hiệu và cách hiểu:
| Dấu hiệu | Thường cho thấy | Ghi chú khi mua |
|---|---|---|
| Dây đi nổi, kẹp dọc tường, không có ống | Đường dây kéo thêm sau khi xây | Đếm bao nhiêu đường; dây đi gần nguồn nước là điểm cần lưu ý |
| Mặt ổ cắm ố vàng, cháy sém quanh lỗ | Tiếp xúc kém, từng quá tải hay phát nhiệt | Hỏi ổ này cắm thiết bị gì; thợ điện cần xem |
| Ổ cắm, công tắc lỏng, lung lay trong tường | Đế âm hỏng, lắp tạm | Ghi lại để thay khi làm điện |
| Nhiều ổ nối dài cắm chồng ở một chỗ | Thiếu ổ cắm, thiếu nhánh điện | Hệ thống không theo kịp nhu cầu dùng |
| Dây điện đi qua trần gỗ, trần nhựa không có ống | Lắp đặt tuỳ tiện | Nguy cơ khi trần ẩm, có chuột |
| Băng dính quấn mối nối lộ ngoài | Nối tạm, chưa đưa vào hộp nối | Không chạm; thợ điện cần xem |
Ở nhà vệ sinh và bếp, nhìn kỹ hơn: ổ cắm có đặt xa vòi nước, có nắp che không; bình nóng lạnh có dây cấp riêng không. Đây là những khu ẩm, sai sót về điện ở đây dễ gây hậu quả nghiêm trọng hơn.
Dây tiếp địa và ổ cắm ba chấu
Dây tiếp địa là đường dẫn dòng điện rò từ vỏ kim loại của thiết bị xuống đất, để khi vỏ máy bị nhiễm điện thì dòng điện có chỗ thoát và thiết bị bảo vệ ngắt nhanh hơn. Ở nhiều nhà cũ, hệ thống không có dây tiếp địa, hoặc chỉ có ở một vài thiết bị do thợ lắp thêm.
Ổ cắm ba chấu chưa chắc đã có tiếp địa. Nhiều nhà thay mặt ổ cắm ba chấu cho hợp phích của máy mới, nhưng chấu thứ ba phía sau không nối vào đâu. Người mua không kiểm được điều này bằng mắt, chỉ có thể hỏi chủ nhà nhà có cọc tiếp địa không, đặt ở đâu, ai làm, và nhờ thợ điện kiểm bằng dụng cụ.
Với bình nóng lạnh, máy giặt, tủ lạnh, những thiết bị có vỏ kim loại và đặt gần nước, hỏi riêng: thiết bị có nối dây tiếp địa không. Thấy một sợi dây xanh vàng bắt vào vỏ thiết bị rồi chạy xuống tường hay sàn là dấu hiệu từng có người làm tiếp địa cho thiết bị ấy.
Không có tiếp địa không làm căn nhà trở thành không mua được. Nhưng đây là hạng mục nên đưa vào danh sách việc phải làm sớm, cùng với thiết bị chống giật, trước khi gia đình dọn vào ở, nhất là khi có trẻ nhỏ.
Câu hỏi nên đặt cho chủ nhà về điện
Những câu hỏi dưới đây giúp dựng lại lịch sử hệ thống điện mà không cần mở gì:
- Điện trong nhà đã làm lại toàn bộ lần nào chưa, năm nào, có còn bản vẽ hay ảnh chụp lúc đi dây không.
- Có lần nào chập điện, cháy ổ, nhảy aptomat liên tục không; nếu có thì ở khu nào, đã xử lý thế nào.
- Nhà đang dùng những thiết bị công suất lớn nào cùng lúc: điều hoà, bình nóng lạnh, bếp từ; có bao giờ phải tắt bớt mới dùng được không.
- Đồng hồ điện của nhà là loại nào, đặt ở đâu, hợp đồng mua điện đứng tên ai; có nợ tiền điện không.
- Có đường điện nào đi chung, đi nhờ qua nhà bên hoặc nhà bên đi nhờ qua nhà mình không.
- Phần cơi nới, phòng xây thêm, tum, mái che có đi điện riêng không, ai đi.
Chuyện chuyển hợp đồng mua điện sang tên người mua và xử lý khoản nợ cũ có bài riêng trong chuyên mục nhận nhà và việc sau khi mua.
Sau buổi xem, xếp hệ thống điện vào một trong ba nhóm: đã làm lại gọn gàng; cũ nhưng còn trật tự, cần kiểm và bổ sung thiết bị bảo vệ; hoặc chắp vá, cần thợ điện đánh giá trước khi chốt. Nhóm cuối cùng nên được đưa vào bàn thương lượng như một hạng mục lớn.
Bật thử từng công tắc theo một vòng có thứ tự
Một việc người mua làm được an toàn là bật tắt các công tắc đèn, quạt theo cách dùng bình thường, đi theo một vòng từ tầng trệt lên tầng trên cùng. Mục đích là xem có công tắc nào không điều khiển gì, có đèn nào chập chờn, có quạt nào kêu lạ, có công tắc nào nóng hay có tiếng lách tách khi bật.
Công tắc không điều khiển gì thường là dấu vết của một lần đi lại dây mà không dọn đường cũ. Đèn chập chờn ở nhiều phòng cùng lúc khi bật thiết bị lớn cho thấy nguồn hay đường dây chính đã yếu so với tải. Ghi lại những chỗ như vậy theo từng phòng, đó là danh sách cụ thể để thợ điện bắt đầu.
Nếu chủ nhà đồng ý, hỏi họ bật thử bình nóng lạnh, điều hoà như họ vẫn dùng, còn bạn đứng quan sát đèn trong nhà có tối đi không, aptomat có nhảy không. Không yêu cầu bật cùng lúc mọi thiết bị lớn để thử tải, việc đó nếu cần là của thợ điện với dụng cụ đo.
Câu hỏi thường gặp
Người mua có nên tự mở tủ điện để xem không?
Không nên. Bên trong tủ có phần mang điện, và người đi xem nhà không biết hệ thống đã được đấu nối thế nào. Chỉ quan sát từ bên ngoài, hỏi chủ nhà, chụp ảnh. Nếu cần xem bên trong, mời thợ điện có kinh nghiệm làm việc đó khi có mặt chủ nhà.
Nhà cũ dây điện đi nổi có phải là nguy hiểm không?
Dây đi nổi không tự nó nguy hiểm nếu dây đúng loại, đi trong ống hoặc nẹp, cách xa nguồn nước và nguồn nhiệt. Điều đáng lo là dây nổi chằng chịt, không ống, đi qua trần gỗ hoặc chỗ ẩm, có mối nối quấn băng dính lộ ra. Những trường hợp đó nên để thợ điện xem.
Ổ cắm bị cháy sém một ít có cần lo không?
Ổ cắm cháy sém là dấu hiệu từng phát nhiệt do tiếp xúc kém hoặc quá tải. Thay mặt ổ chỉ giải quyết phần nhìn thấy; nguyên nhân có thể nằm ở dây hoặc mối nối phía sau. Hãy ghi lại vị trí, hỏi thiết bị nào từng cắm ở đó, và để thợ điện kiểm tra khi làm điện.
Làm sao biết nhà có dây tiếp địa hay không?
Bằng mắt, người mua chỉ có thể thấy dấu hiệu như dây xanh vàng nối vào vỏ bình nóng lạnh, máy giặt. Ổ cắm ba chấu chưa chắc đã có tiếp địa phía sau. Hỏi chủ nhà về cọc tiếp địa, và nhờ thợ điện kiểm bằng dụng cụ chuyên dùng nếu căn nhà nằm trong diện cân nhắc.
Có nên làm lại điện toàn bộ ngay khi mua nhà cũ không?
Tuỳ hiện trạng. Hệ thống đã làm lại gọn gàng có thể chỉ cần kiểm và bổ sung thiết bị bảo vệ. Hệ thống cầu chì sứ, dây cũ chắp vá thì làm lại trước khi sơn sửa và dọn vào là hợp lý. Thứ tự các việc sửa sau khi nhận nhà có bài riêng trong chuyên mục nhận nhà và việc sau khi mua.
Aptomat hay nhảy có nghĩa là hệ thống điện hỏng?
Aptomat nhảy là thiết bị đang làm việc bảo vệ của nó, báo có quá tải, chập hoặc rò điện ở nhánh nào đó. Nhảy thường xuyên ở một nhánh là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân, không nên thay aptomat lớn hơn để khỏi nhảy. Hỏi chủ nhà nhánh nào hay nhảy và khi dùng thiết bị gì.