Muốn kết quả kiểm tra hiện trạng giúp được cuộc thương lượng, người mua cần biến những gì đã thấy thành một bảng hạng mục rõ ràng: chỗ nào hỏng, hỏng đến đâu, ai đã xác nhận, và mình đề nghị xử lý bằng cách nào. Chủ nhà thường bỏ qua một lời chê chung chung, nhưng khó gạt đi một danh sách có ảnh, có ý kiến của thợ hay kỹ sư, và kèm theo một đề nghị vừa phải. Ba hướng đề nghị hay dùng nhất là giảm giá tương ứng, chủ nhà sửa xong mới giao, hoặc giữ lại một khoản cho tới khi việc sửa được nghiệm thu.
Bài này đi theo thứ tự người mua thật sự làm sau những lần đi xem: gom ghi chép, phân loại lỗi, chọn cách đề nghị, nói chuyện với chủ nhà, và biết dừng ở đâu. Không có con số giá nào ở đây, vì giá mỗi căn mỗi khác; thứ quan trọng là cách lập luận để hai bên cùng nhìn vào một sự thật về ngôi nhà.
Vì sao một bảng kiểm tra nặng ký hơn mười lời chê
Khi đi xem nhà, người mua hay buột miệng chê: tường ẩm quá, trần ố, điện cũ. Chủ nhà nghe nhiều lời như thế từ những người khách trước nên thường coi đó là chiêu trả giá. Lời chê không có chỗ dựa thì chủ nhà đáp lại bằng một câu quen thuộc: nhà cũ thì phải vậy, giá đã tính cả rồi. Cuộc nói chuyện dừng ở chỗ ai cũng giữ ý mình.
Một bảng kiểm tra thay đổi cục diện vì nó chuyển câu chuyện từ cảm nhận sang sự việc. Thay vì nói tường ẩm, người mua chỉ ra chân tường phía giáp nhà bên cạnh có vệt ẩm cao chừng một gang tay, sờ thấy lớp vữa bở, thợ đi cùng nhận định nước thấm từ phía ngoài chứ không phải do đường ống. Chủ nhà có thể không đồng ý với cách sửa, nhưng khó phủ nhận cái đã thấy.
Bảng kiểm tra còn có một tác dụng ít ai để ý: nó cho thấy người mua nghiêm túc. Chủ nhà đang có nhiều người hỏi thường ưu tiên người đã bỏ công kiểm tra, vì người đó ít có khả năng bỏ cọc giữa chừng. Thêm nữa, khi những điểm yếu đã được nói ra trước lúc ký, người mua cũng tự bảo vệ mình: sau này khó có chuyện chủ cũ bảo rằng lỗi đó phát sinh sau khi giao nhà.
Điều cần nhớ là bảng kiểm tra không phải để thắng một cuộc tranh luận. Nó là tấm bản đồ chung để hai bên bàn về cùng một ngôi nhà. Người mua giữ được tinh thần đó thì cuộc thương lượng dễ đi đến kết quả hơn nhiều.
Gom ghi chép rời rạc thành một bảng hạng mục
Sau hai ba lần xem, ghi chép thường nằm rải rác trong sổ, trong điện thoại, trong lời dặn của thợ. Trước khi ngồi lại với chủ nhà, nên dồn tất cả về một bảng duy nhất, mỗi dòng một hạng mục, có các cột như dưới đây.
| Hạng mục | Thấy gì | Ai xác nhận | Mức độ | Đề nghị |
|---|---|---|---|---|
| Mái tôn phía sau | Hai tấm rỉ thủng, vệt nước dưới trần thạch cao | Thợ mái đi cùng | Phải xử lý trước mùa mưa | Chủ thay trước khi giao |
| Điện tầng trệt | Dây đi nổi, ổ cắm bếp nóng khi dùng | Thợ điện quan sát | An toàn, ưu tiên cao | Giảm giá tương ứng phần đi lại dây |
| Chân tường giáp nhà bên | Ẩm, vữa bở, muối trắng | Thợ xây nhận định | Cần xử lý, chưa nguy hiểm | Chia chi phí |
| Cửa sổ gỗ tầng hai | Mọt nhẹ ở khung dưới | Người mua tự thấy | Tuổi nhà, chấp nhận được | Không đề nghị |
| Nhà vệ sinh tầng hai | Thấm xuống trần bếp | Kỹ sư xem cùng | Phải sửa trước khi ở | Giữ lại một khoản tới khi nghiệm thu |
Cột “Ai xác nhận” quan trọng hơn người ta nghĩ. Một nhận định của thợ chuyên nghề hay kỹ sư có trọng lượng khác hẳn nhận xét của người mua, và chủ nhà muốn kiểm chứng lại thì biết hỏi ai. Ảnh chụp nên đánh số theo dòng của bảng để khi nói đến dòng nào thì mở đúng ảnh dòng đó, tránh lật qua lật lại mất thời gian và mất mạch câu chuyện.
Không nên nhồi vào bảng những thứ thuần sở thích như màu sơn, kiểu gạch lát. Những thứ đó người mua tự đổi sau, đưa vào chỉ làm loãng các lỗi thật và khiến chủ nhà nghĩ mình đang bị bắt bẻ.
Phân loại lỗi trước khi mở lời
Lỗi ảnh hưởng an toàn hoặc ở được hay không. Điện chập chờn, ổ cắm nóng, lan can lỏng, thấm nặng xuống tầng dưới, mái thủng. Đây là nhóm có lý lẽ mạnh nhất, vì không ai dọn vào ở mà để nguyên. Người mua nên đặt nhóm này lên đầu và kiên quyết hơn, bởi cái giá của việc bỏ qua không chỉ là tiền.
Lỗi cần sửa nhưng chưa gấp. Chân tường ẩm, sơn bong mảng lớn, cửa kẹt, thoát sàn chậm. Nhóm này nên đưa ra như căn cứ chia sẻ chi phí, không nên coi là lý do để hạ giá thật sâu. Chủ nhà dễ chấp nhận chia đôi một khoản hơn là chịu trọn.
Lỗi thuộc về tuổi nhà. Gạch lát mòn, cửa gỗ cũ, thiết bị vệ sinh kiểu cũ. Những thứ này thường đã nằm trong giá của một căn nhà ở lâu năm. Nêu ra như lỗi để đòi giảm giá dễ làm chủ nhà phật ý và mất thiện chí cho những dòng quan trọng hơn.
Lỗi chưa rõ nguyên nhân. Một vết nứt chéo trên tường, một mảng trần võng nhẹ, một chỗ nền lún. Nhóm này không nên quy ra tiền ngay; đề nghị hợp lý là mời kỹ sư kiểm tra kỹ hơn, và ghi trong thoả thuận rằng kết quả kiểm tra sẽ quyết định bước tiếp theo. Định giá một thứ chưa biết là cách nhanh nhất để hai bên cãi nhau.
Lỗi về giấy tờ gắn với hiện trạng. Phần cơi nới chưa có trên giấy chứng nhận, diện tích xây thực tế lớn hơn ghi nhận. Đây không còn là chuyện sửa chữa mà là chuyện pháp lý; nên tách hẳn sang phần điều kiện của hợp đồng, không gộp chung vào con số giảm giá.
Ba cách đưa kết quả kiểm tra vào đề nghị
Giảm giá tương ứng. Phù hợp khi người mua muốn tự chọn thợ, tự làm theo ý mình, và chủ nhà không muốn mất công sửa. Cái khó là hai bên phải đồng ý về khoản cần giảm. Cách dễ chấp nhận nhất là xin hai bản dự trù của hai thợ khác nhau rồi lấy mức ở giữa, thay vì người mua tự đưa ra một con số.
Chủ nhà sửa xong mới giao. Phù hợp với những hạng mục rõ ràng, dễ nghiệm thu như thay mái tôn, đi lại một đoạn dây điện. Bất lợi là người mua không kiểm soát được chất lượng vật tư và tay nghề, nên phải ghi rõ sửa đến mức nào thì coi là xong, ai nghiệm thu, và hạn chót.
Giữ lại một khoản cho tới khi nghiệm thu. Hai bên thoả thuận một phần tiền chưa thanh toán ngay mà chờ việc sửa được nghiệm thu hoặc chờ qua một mùa mưa để thấy chỗ thấm đã hết. Cách này cân bằng rủi ro cho cả hai, nhưng cần ghi rõ điều kiện trả, thời hạn và cách xử lý nếu việc sửa không đạt.
Kết hợp các cách. Thực tế hay gặp nhất là pha trộn: lỗi an toàn thì chủ sửa trước, lỗi chưa gấp thì giảm một phần, lỗi chưa rõ nguyên nhân thì chờ kỹ sư. Đưa ra một gói đề nghị như vậy cho thấy người mua đã cân nhắc từng dòng chứ không chỉ muốn hạ giá cho bằng được.
Trình bày với chủ nhà: thứ tự, giọng nói và câu mẫu
Thứ tự nên đi từ chung đến riêng. Mở đầu bằng việc nói thật rằng mình thích căn nhà và muốn mua, rồi mới nói đã nhờ người kiểm tra và có vài điểm muốn cùng bàn. Chủ nhà nghe câu mở đầu đó sẽ ít phòng thủ hơn hẳn so với khi người mua mở miệng là liệt kê lỗi.
Khi đi vào bảng, nên nói lỗi an toàn trước, kèm ảnh và người xác nhận, rồi dừng lại hỏi ý chủ nhà. Một câu mẫu dễ dùng: “Phần dây điện ở bếp, thợ đi cùng thấy ổ cắm nóng và dây đi nổi đã cũ. Phần này mình không dám để nguyên khi dọn vào. Anh chị muốn tự cho thợ làm trước khi giao, hay mình tính trừ vào giá để bên em tự làm?” Câu hỏi có hai lựa chọn khiến chủ nhà chọn cách xử lý chứ không phải chọn có hay không.
Giọng nên bình thản, dùng chữ “mình thấy”, “thợ nhận định”, tránh các chữ như “nhà xuống cấp”, “lỗi nghiêm trọng”, “bị lừa”. Chủ nhà đã ở trong căn nhà đó nhiều năm, có kỷ niệm ở đó; cách nói chạm tự ái thường làm cuộc thương lượng tắc vì lý do không liên quan gì đến tiền.
Cuối buổi, nên nhắc lại những điểm đã thống nhất và những điểm còn treo, rồi hẹn thời gian trả lời. Ghi lại bằng tin nhắn ngay sau buổi gặp để hai bên cùng nhìn vào một bản, tránh chuyện mỗi người nhớ một kiểu khi ngồi soạn hợp đồng.
Những cách làm dễ phản tác dụng
Có những thói quen trả giá hay gặp nhưng khi áp vào nhà cũ lại làm hỏng cơ hội mua được căn nhà ở mức hợp lý.
- Cộng dồn mọi lỗi thành một con số lớn rồi đòi trừ thẳng, kể cả các lỗi thuộc về tuổi nhà mà ai mua nhà cũ cũng phải chấp nhận.
- Nói quá mức độ hư hỏng, gọi một vết nứt chân chim trên lớp vữa là nứt kết cấu. Khi chủ nhà mời thợ khác đến xem và thấy không phải, người mua mất uy tín cho mọi dòng còn lại.
- Giấu kết quả kiểm tra để đặt cọc trước với giá cũ, rồi mới mang ra ép giảm. Cách này dễ dẫn đến tranh chấp về tiền cọc và làm hai bên mất lòng tin.
- Đưa ra đề nghị cuối cùng ngay từ đầu, không chừa chỗ để chủ nhà có cảm giác mình cũng được nhượng lại một điểm.
- Chê căn nhà trước mặt người thân của chủ nhà, nhất là người lớn tuổi đã gắn bó lâu với ngôi nhà.
- Để môi giới nói thay toàn bộ phần kỹ thuật mà không có bảng kiểm tra trong tay, rồi thông tin đến tai chủ nhà bị méo đi.
Điểm chung của các lỗi trên là chúng biến bảng kiểm tra từ công cụ làm rõ sự thật thành công cụ gây sức ép. Chủ nhà cảm nhận được điều đó rất nhanh, và phản ứng tự nhiên là giữ giá hoặc chuyển sang người mua khác.
Khi chủ nhà không nhượng bộ và cách đặt điểm dừng
Có những chủ nhà đã định giá có tính đến hiện trạng, hoặc đang có người hỏi khác, nên không giảm thêm và cũng không sửa. Lúc đó người mua cần quay về câu hỏi gốc: với hiện trạng này, cộng thêm chi phí và thời gian mình tự sửa, căn nhà còn hợp với mình không. Bảng kiểm tra vẫn có ích, vì nó cho biết chính xác mình đang nhận về những gì.
Nên tự đặt điểm dừng trước buổi gặp: những lỗi nào nếu chủ nhà không xử lý thì mình thôi mua, những lỗi nào mình sẵn sàng tự lo. Có điểm dừng rõ thì không bị cuốn theo cảm xúc thích căn nhà mà nhận cả những thứ vượt sức.
Nếu vẫn mua, đừng để kết quả kiểm tra biến mất. Ghi trong hợp đồng rằng bên mua đã được biết các hạng mục đã liệt kê, đồng thời bên bán xác nhận không còn khuyết tật nào khác mà bên bán biết nhưng chưa nói. Câu xác nhận thứ hai giữ lại cho người mua một chỗ dựa nếu sau này lộ ra hư hỏng bị che giấu. Cách viết điều khoản này nên tham khảo người có chuyên môn; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký.
Nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự 2015 về giao kết hợp đồng là các bên tự do thoả thuận nhưng phải trung thực và cung cấp thông tin ảnh hưởng đến việc chấp nhận giao kết. Chi tiết áp dụng cho từng trường hợp cần đối chiếu văn bản hiện hành, không nên dựa vào lời truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đưa nguyên bản kiểm tra của kỹ sư cho chủ nhà xem không?
Nên cho xem những phần liên quan đến đề nghị của mình, kèm ảnh. Bản đầy đủ có thể giữ lại, nhưng khi chủ nhà muốn kiểm chứng một dòng thì nên cho xem đúng dòng đó và nói rõ ai đã kiểm tra.
Có nên tự đưa ra con số cần giảm khi trả giá nhà cũ?
Con số tự đặt dễ bị coi là cảm tính. Cách thuyết phục hơn là xin dự trù của hai thợ độc lập cho các hạng mục cần sửa rồi lấy mức giữa, để chủ nhà thấy con số có nguồn gốc chứ không phải do người mua tự nghĩ ra.
Chủ nhà nói giá đã tính cả hư hỏng thì trả lời thế nào?
Có thể hỏi lại chủ nhà đã tính những hạng mục nào. Nếu chủ nhà chỉ tính các lỗi bề ngoài mà chưa biết đến lỗi an toàn hay thấm ngầm mà thợ phát hiện, đó là căn cứ để bàn thêm một cách ôn hoà.
Lỗi chưa rõ nguyên nhân như vết nứt chéo thì thương lượng ra sao?
Không nên quy ra tiền ngay. Đề nghị mời kỹ sư kiểm tra kỹ hơn trước khi chốt, và ghi trong thoả thuận rằng nếu kết quả cho thấy lỗi nặng thì hai bên bàn lại hoặc bên mua được rút lui theo điều kiện đã định.
Có nên để môi giới thương lượng thay về phần hư hỏng?
Môi giới có thể giúp sắp xếp buổi gặp, nhưng phần kỹ thuật nên do người mua trình bày cùng bảng kiểm tra và ảnh. Thông tin qua nhiều người dễ bị rút gọn hoặc nói quá, làm chủ nhà hiểu sai mức độ.
Thương lượng không được thì kết quả kiểm tra còn dùng làm gì?
Nó giúp người mua quyết định có tiếp tục hay không, lên kế hoạch sửa sau khi nhận nhà, và làm căn cứ ghi vào hợp đồng những hạng mục đã biết. Ghi rõ như vậy giúp phân biệt lỗi đã biết với hư hỏng bị che giấu phát hiện sau này.