Mua nhà cũ cần kiểm tra theo một thứ tự cố định: ngõ và đường vào, mặt tiền và tường bao, tầng trệt, các tầng trên và cầu thang, mái và sân thượng, cuối cùng là đối chiếu những gì vừa thấy với giấy tờ. Đi đúng thứ tự này, bạn không bị cuốn vào căn bếp đẹp hay phòng ngủ thoáng mà quên mất cái cống trước cửa luôn trào ngược mỗi mùa mưa.
Bài này là bản danh sách tổng: mỗi chặng cần nhìn gì, hỏi gì, ghi gì. Phần đi sâu từng bộ phận như điện, nước, mái hay bể phốt có bài riêng trong mục kiểm tra hiện trạng từng bộ phận. Ở đây mục tiêu là một vòng xem đủ, không sót, và biết chỗ nào cần quay lại cùng người có chuyên môn.
Vì sao nên xem từ ngoài vào trong mà không đi ngẫu hứng
Người đi xem nhà lần đầu thường bước thẳng vào phòng khách, ngắm nội thất rồi lên phòng ngủ, đến lúc ra về mới nhận ra chưa hề nhìn lên mái hay hỏi về con ngõ. Cảm xúc ở mấy phút đầu rất mạnh: căn nhà sáng, chủ nhà dễ chịu, đồ đạc gọn gàng, thế là những câu hỏi khó bị gác lại. Một thứ tự cố định giúp bạn tách cảm xúc khỏi việc kiểm tra. Bạn biết mình đang ở chặng nào, còn bao nhiêu chặng, và không bỏ sót chặng nào vì nó nằm trên đường đi.
Đi từ ngoài vào còn có một lý do kỹ thuật. Nhiều hư hỏng bên trong có nguồn gốc bên ngoài: vết ố trên trần tầng hai có thể đến từ máng nước mưa của nhà bên, chân tường tầng trệt ẩm vì mặt ngõ đã được tôn cao hơn nền nhà, mùi hôi trong bếp đến từ đường cống chung. Nếu đã thấy nguyên nhân bên ngoài trước, khi vào trong bạn đọc dấu vết nhanh và đúng hơn. Ngược lại, thấy vết ố trước mà chưa biết bên ngoài ra sao, bạn dễ tin lời giải thích đơn giản nhất mà chủ nhà đưa ra.
Một vòng xem đủ cho nhà phố thông thường mất khoảng một đến hai giờ. Nếu chủ nhà hoặc người dẫn xem chỉ cho mười lăm phút, bạn cứ xem hết những gì kịp rồi hẹn lần sau, đừng cố chạy cho xong. Việc hẹn thêm lần xem không làm mất lòng ai; một căn nhà sẽ ở nhiều năm xứng đáng có thêm một buổi chiều.
Chặng 1: con ngõ, đường vào và những gì quanh nhà
Đứng ở đầu ngõ hoặc bên kia đường, quan sát vài phút trước khi bấm chuông. Những thứ cần để ý:
- Độ rộng và lối quay đầu. Xe máy có quay đầu được không, xe ô tô có vào được tới đâu, khi có việc gấp thì xe cứu thương, xe chữa cháy dừng ở đâu.
- Cao độ mặt ngõ so với nền nhà. Mặt đường cao hơn bậc cửa là dấu hiệu nhà từng bị nước tràn vào, hoặc sẽ bị khi mưa lớn.
- Rãnh thoát, nắp cống, mùi. Nắp cống ngay trước cửa, rãnh đọng nước đen hay có mùi thì hỏi xem đường thoát chung đã từng tắc chưa.
- Dây điện, cột điện, trạm biến áp. Dây chằng chịt sát ban công, cột điện ngay cửa ảnh hưởng tới cả an toàn lẫn việc sửa chữa sau này.
- Hàng xóm và hoạt động quanh nhà. Xưởng sản xuất, quán nhậu, điểm tập kết rác, chợ tạm buổi sáng đều chỉ thấy được nếu bạn để ý, và chúng thay đổi theo giờ trong ngày.
- Nhà hai bên. Nhà bên đang xây, vừa xây cao hơn hẳn, hay đã cũ và nghiêng đều có ảnh hưởng tới căn bạn định mua, nhất là tường chung và mái tiếp giáp.
Ghi ngay vào sổ những gì thấy ở chặng này. Nhiều người nhớ rất rõ phòng ngủ nhưng một tuần sau không còn nhớ ngõ rộng bao nhiêu hay cái cống nằm ở đâu.
Chặng 2: mặt tiền, tường bao và phần nhìn được từ bên ngoài
Lùi ra xa vừa đủ để thấy cả mặt tiền. Nhìn đường thẳng của mép tường, khung cửa sổ, lan can ban công: chúng có song song với nhau không, có chỗ nào võng, lệch, nghiêng thấy bằng mắt thường không. Một căn nhà hơi lệch không có nghĩa là hỏng kết cấu, nhưng nếu thấy nghiêng rõ, vết nứt chéo từ góc cửa sổ hay khe hở giữa nhà này và nhà bên mở rộng dần từ dưới lên, đó là việc của kỹ sư, bạn ghi lại và tính chuyện mời người đi cùng ở lần sau.
Tiếp theo là những thứ đua ra ngoài: ban công, mái hiên, mái che, biển hiệu cũ của chủ trước. Phần đua ra càng nhiều càng nên hỏi xem chúng có trong giấy phép hay không, vì đây là phần dễ bị yêu cầu tháo dỡ khi có đợt chỉnh trang đô thị. Câu hỏi về pháp lý của phần đua ra có bài riêng trong mục nhà xây sai phép; ở chặng này bạn chỉ cần thấy và ghi.
Cuối cùng là các đường ống chạy ngoài tường: ống thoát nước mưa từ mái xuống, ống thoát của nhà vệ sinh các tầng, ống nước cấp. Ống gãy, mối nối rỉ, vệt nước chảy dài trên tường ngoài đều kể chuyện bên trong. Nếu nhìn thấy vệt rêu chạy dọc một đường thẳng từ trên xuống, gần như chắc chắn có một đường nước đã hoặc đang rò ở đó.
Chặng 3: tầng trệt, nơi lộ ra nhiều chuyện nhất
Tầng trệt chịu mọi thứ từ dưới lên: hơi ẩm từ nền, nước tràn từ ngõ, mối từ đất. Bắt đầu bằng việc nhìn chân tường quanh nhà ở độ cao khoảng nửa mét: sơn bong thành mảng, lớp bột trắng như muối, chân tường sẫm màu hơn phần trên, ván ốp chân tường bị phồng. Sau đó nhìn sàn: gạch lát có viên nào bộp, nứt, có chỗ nào lún xuống hoặc dốc về một phía. Bạn có thể gõ nhẹ gót giày lên từng vùng gạch để nghe tiếng bộp so với tiếng chắc.
Cửa chính và cửa sổ tầng trệt cho biết nhiều điều. Cửa gỗ có chân cánh bị mục, bản lề xệ, khe hở trên dưới không đều; cửa sắt có chân rỉ thủng; khung cửa nhôm kính bị kẹt. Mở và đóng từng cánh một lần. Nếu cánh cửa nào cũng phải nâng lên mới đóng được, để ý xem có phải khung tường xung quanh đã biến dạng không.
Bếp và nhà vệ sinh tầng trệt là hai nơi có nước, nên nhìn kỹ góc dưới bồn rửa, tủ bếp dưới, chân bồn cầu và rãnh thoát sàn. Mở vòi một lúc, quan sát nước rút nhanh hay chậm, có mùi bốc lên không. Hỏi vị trí đồng hồ điện, đồng hồ nước và tủ điện tổng, đi tới tận nơi nhìn nhưng không mở nắp, không động vào dây. Những việc kiểm tra sâu hơn của điện và nước thuộc về thợ.
Chặng 4: các tầng trên, cầu thang và phòng ngủ
Cầu thang là thứ bạn sẽ dùng hàng chục lần mỗi ngày, nên đi lên đi xuống ít nhất một lần chậm rãi. Bậc có cao thấp không đều, mặt bậc trơn, tay vịn lung lay, khoảng hở giữa các song lan can đủ rộng để trẻ nhỏ chui lọt hay không, chỗ chiếu nghỉ có tối không. Với nhà phố hẹp, cầu thang dốc là chuyện phổ biến; điều cần biết là nó có phù hợp với người lớn tuổi hay trẻ nhỏ trong gia đình bạn không, vì sửa cầu thang là việc tốn kém và ảnh hưởng tới cả bố cục nhà.
Ở mỗi tầng, ngẩng lên nhìn trần trước khi nhìn tường. Trần thạch cao có vết ố vàng hình loang, tấm trần bị võng, vết nứt dọc theo mối nối tấm; trần bê tông có vệt ẩm, chỗ bong lớp vữa lộ ra màu sẫm. Vết ố ở tầng hai thường liên quan tới nhà vệ sinh tầng ba ngay phía trên, hoặc sân thượng nếu đó là tầng sát mái. Ghi lại vị trí theo kiểu "phòng ngủ phía sau, góc giáp cầu thang" để lúc đối chiếu không bị lẫn.
Phòng ngủ thường được dọn đẹp nhất nên dễ đánh lừa. Mở tủ âm tường nhìn vách sau, nhìn góc khuất sau rèm, ngửi mùi khi vừa mở cửa phòng đóng kín. Mùi mốc trong phòng đóng cửa lâu là chỉ dấu tốt hơn mọi lời giới thiệu. Thử bật tắt đèn và quạt trần ở vài phòng để biết đường điện có ổn định không, đèn có chập chờn khi bật thêm thiết bị không.
Chặng 5: mái, sân thượng và bể nước trên cao
Nhiều người bỏ qua chặng này vì phải trèo, vì chủ nhà nói "mái vừa làm lại" hoặc vì trời nắng. Nhưng mái và sân thượng là nơi quyết định tầng trên cùng có ở được lâu dài hay không. Với sân thượng bê tông, nhìn các vùng nước đọng thành vệt, lớp chống thấm bong rộp, rêu mọc theo khe, chân tường sân thượng nứt chân chim. Với mái ngói hoặc mái tôn, nếu không lên được thì đứng ở cửa sân thượng hoặc ô cửa trên cao nhìn sang: ngói vỡ, ngói xô, tôn rỉ thủng, máng xối đầy lá.
Bể nước trên mái, bồn inox, giàn nóng điều hoà, máy nước nóng năng lượng mặt trời đều đặt tải lên sàn mái. Hỏi bồn được đặt từ bao giờ, kê trên gì, có ai từng kiểm tra chân đế không. Bồn nhựa cũ bạc màu, chân sắt rỉ, đường ống nối mục là những thứ phải thay sớm.
Chỉ trèo lên nơi có lối đi an toàn và có chủ nhà đi cùng. Không leo lên mái ngói, mái tôn, không bước lên tấm lợp lấy sáng. Nếu không xem được an toàn, ghi rõ "chưa xem được mái" vào sổ, đó là một ô trống cần lấp trước khi đặt cọc chứ không phải một ô được đánh dấu là ổn.
Chặng 6: gom lại và đối chiếu với giấy tờ
Kết thúc vòng xem, đứng lại vài phút để rà một lượt và đặt những gì vừa thấy bên cạnh giấy tờ chủ nhà đưa ra. Bảng sau là khung gợi ý:
| Chặng | Điều cần ghi | Đối chiếu với |
|---|---|---|
| Ngõ, đường vào | Độ rộng, cao độ so với nền, cống, dây điện | Thông tin quy hoạch, lộ giới mà bạn sẽ hỏi ở phường, xã |
| Mặt tiền | Số tầng nhìn thấy, phần đua ra, vết nứt | Số tầng và diện tích ghi trên giấy chứng nhận |
| Tầng trệt | Ẩm chân tường, gạch bộp, cửa, bếp, vệ sinh | Lời kể của chủ nhà về các lần sửa |
| Các tầng trên | Vết ố trần, cầu thang, mùi phòng kín | Vị trí nhà vệ sinh, sân thượng phía trên |
| Mái, sân thượng | Đọng nước, ngói tôn, bồn nước | Năm làm lại mái nếu chủ nhà có biên nhận, ảnh cũ |
| Tổng thể | Phần nào chưa xem được | Danh sách việc phải quay lại hoặc mời thợ |
Phần nào lệch giữa căn nhà thật và giấy tờ, ví dụ nhà bốn tầng mà sổ ghi hai tầng, ghi riêng ra để tìm hiểu ở mục ngôi nhà trên giấy chứng nhận và mục hoàn công. Đừng vội kết luận ngay tại chỗ; chỉ cần chắc rằng mình đã thấy và đã hỏi.
Cuối cùng, chụp ảnh từng chặng theo đúng thứ tự đã đi, kèm vài giây quay video ở những chỗ đáng ngờ. Khi về nhà mở lại, chuỗi ảnh theo thứ tự giúp bạn nhớ căn nhà như đang đi lại một vòng.
Câu hỏi thường gặp
Mua nhà cũ cần kiểm tra những gì quan trọng nhất?
Ba nhóm dễ tốn kém nhất là nước (thấm, dột, ngập, thoát nước), kết cấu (nứt, lún, nghiêng) và pháp lý của phần nhà đã xây. Điện, cửa, gạch lát cũng cần xem nhưng thường sửa được trong tầm tay. Đi theo thứ tự từ ngõ vào nhà để không bỏ sót nhóm nào.
Xem nhà cũ một lần có đủ không?
Thường là không đủ. Lần đầu để xem tổng thể và loại bớt căn không hợp, lần hai để xem kỹ những chỗ đã ghi là đáng ngờ, có thể vào giờ khác hoặc sau mưa. Nếu định xuống tiền, nên có thêm một lần đi cùng thợ hoặc kỹ sư ở những phần mình không tự đánh giá được.
Có nên tin lời chủ nhà nói mái hay chống thấm vừa làm lại?
Lời chủ nhà là một nguồn thông tin, không phải bằng chứng. Hỏi thêm làm năm nào, ai làm, có biên nhận hay ảnh lúc thi công không, rồi tự nhìn tận nơi. Mái vừa làm lại mà trần bên dưới vẫn có vệt ố mới thì cần hỏi tiếp cho rõ.
Đi xem nhà cũ nên đi giờ nào trong ngày?
Ban ngày có nắng để nhìn rõ vết ố, vết nứt và màu tường. Ngoài ra nên ghé qua ngõ vào giờ tan tầm buổi chiều và buổi tối để biết tiếng ồn, chỗ đỗ xe, ánh sáng, sinh hoạt quanh nhà. Một buổi sau mưa lớn cho biết thêm chuyện thấm và ngập.
Thấy vết nứt trên tường nhà cũ thì có nên bỏ ngay không?
Không nhất thiết. Vết nứt nhỏ trên lớp vữa trát rất phổ biến ở nhà cũ. Nứt chéo từ góc cửa, nứt xuyên qua tường, khe hở mở rộng hoặc sàn dốc rõ là dấu hiệu cần mời kỹ sư kết cấu xem trước khi quyết định, chứ không tự kết luận bằng mắt.
Kiểm tra nhà cũ xong rồi thì làm gì với danh sách đã ghi?
Chia danh sách thành ba nhóm: sửa nhỏ tự lo được, cần thợ báo giá, và cần người chuyên môn đánh giá. Nhóm thứ ba phải xong trước khi đặt cọc. Danh sách này cũng là căn cứ để thương lượng và để ghi điều khoản riêng trong hợp đồng mua nhà cũ.