Khi sổ ghi hai tầng mà nhà thật có bốn, hai tầng trên là phần xây thêm sau khi cấp sổ và chưa được ghi nhận quyền sở hữu. Cách tính tiếp phụ thuộc vào một câu hỏi duy nhất: phần xây thêm có giấy phép hoặc thuộc diện được miễn phép hay không. Có phép thì thường là việc đăng ký bổ sung, không phép thì là chuyện xử lý vi phạm, và người mua cần biết mình đang gặp loại nào.
Tình huống này rất phổ biến ở nhà phố cũ: chủ nhà làm sổ khi nhà còn thấp, nhiều năm sau nâng tầng cho con cháu ở rồi không đăng ký thay đổi. Việc mua vẫn có thể diễn ra suôn sẻ nếu hai bên hiểu rõ phần nào đã được công nhận, phần nào chưa, và ghi điều đó vào giấy tờ. Bài dưới đi qua cách phân loại, giấy tờ cần xem và những thoả thuận nên có.
Vì sao sổ và ngôi nhà lệch nhau
Giấy chứng nhận không tự cập nhật khi ngôi nhà thay đổi. Theo nguyên lý của pháp luật đất đai, khi tài sản gắn liền với đất có thay đổi như xây thêm, chủ sở hữu thực hiện đăng ký biến động để được ghi nhận. Nhiều gia đình không làm bước này vì nghĩ có giấy phép xây dựng là đủ, hoặc vì việc xây thêm không có phép nên không thể đăng ký.
Kết quả là cùng một tình huống bề ngoài, sổ hai tầng và nhà bốn tầng, nhưng bên trong có thể là ba câu chuyện khác nhau. Câu chuyện thứ nhất: nâng tầng có giấy phép, xây đúng phép, chỉ thiếu bước đăng ký. Câu chuyện thứ hai: có giấy phép nhưng xây vượt, ví dụ phép cho thêm một tầng mà xây hai. Câu chuyện thứ ba: xây không phép ở nơi bắt buộc phải có phép.
Người bán thường kể câu chuyện theo hướng có lợi cho mình. Việc của người mua không phải là nghi ngờ mọi lời kể, mà là đề nghị nhìn thấy giấy tờ cho từng tầng. Mỗi tầng xây thêm là một phần riêng, có thể tầng ba có phép còn tầng bốn và tum thì không.
Một cách nhìn nhanh khi đứng trước ngôi nhà: tầng nào có vật liệu, màu gạch, kiểu cửa khác hẳn các tầng dưới thường là tầng làm sau. Phần ban công tầng trên đua ra xa hơn tầng dưới, tầng trên cùng lợp tôn trong khi các tầng khác đổ sàn, hay cầu thang lên tầng trên cùng đổi từ bê tông sang sắt cũng là dấu hiệu. Ghi lại từng dấu hiệu theo tầng, để khi ngồi xem giấy tờ bạn biết đang hỏi về phần nào, xây vào khoảng năm nào và cần loại giấy gì cho phần đó.
Phân loại phần xây thêm và hướng xử lý thường gặp
Bảng dưới tóm tắt ba nhóm tình huống, ở mức nguyên lý. Hướng xử lý cụ thể phụ thuộc quy định hiện hành của tỉnh và hồ sơ từng căn:
| Nhóm | Dấu hiệu nhận ra | Hướng xử lý thường gặp | Mức lo cho người mua |
|---|---|---|---|
| Có phép, đúng phép, chưa đăng ký | Có giấy phép nâng tầng, bản vẽ khớp với nhà thật | Đăng ký bổ sung tài sản tại cơ quan đăng ký đất đai | Thấp, chủ yếu là thủ tục |
| Có phép nhưng xây vượt | Giấy phép cho ít tầng hơn, hoặc diện tích nhỏ hơn thực tế | Phần đúng phép đăng ký được; phần vượt phải xem xét xử lý theo quy định | Vừa đến cao |
| Không phép | Không có giấy phép, chủ nhà nói xây đại cho kịp | Có thể bị xử phạt, buộc tháo dỡ, hoặc xem xét theo quy định nếu đủ điều kiện | Cao |
| Miễn phép tại thời điểm xây | Nhà ở khu vực, thời điểm không bắt buộc phép | Chứng minh căn cứ miễn phép rồi đăng ký | Thấp đến vừa |
Đừng nhầm việc đã nộp phạt với việc đã được công nhận. Nộp phạt là chấp hành xử lý vi phạm, còn phần xây vi phạm có được ghi vào sổ hay không là chuyện khác, phụ thuộc quy định và quyết định xử lý cụ thể.
Giấy tờ cần xem cho từng tầng xây thêm
Bạn đề nghị chủ nhà cho xem bản gốc, đối chiếu với nhà thật, chụp lại từng trang:
- Giấy phép sửa chữa, cải tạo hoặc giấy phép xây dựng cho việc nâng tầng, kèm bản vẽ được duyệt.
- Biên bản nghiệm thu, bản vẽ hoàn công nếu có, cho biết phần đã xây khớp hay lệch với phép.
- Biên bản kiểm tra, biên bản vi phạm, quyết định xử phạt của cơ quan quản lý xây dựng nếu từng có, và chứng từ đã chấp hành.
- Hồ sơ đăng ký biến động đã nộp nhưng chưa xong, nếu chủ nhà nói đang làm.
- Thông tin quy hoạch, chiều cao tối đa cho phép ở tuyến đường hoặc khu vực đó, để biết phần vượt có khả năng được xem xét không.
Nếu chủ nhà nói giấy phép bị thất lạc, có thể hỏi cơ quan đã cấp phép xin trích lục hoặc xác nhận. Không có cách nào chứng minh thì bạn nên coi phần đó như phần không phép khi tính toán.
Phần xây thêm ảnh hưởng thế nào đến bạn sau khi mua
Phần chưa được ghi nhận vẫn là chỗ ở thật, bạn vẫn dùng được hằng ngày. Ảnh hưởng nằm ở những lúc cần đến giấy tờ. Khi muốn sửa lớn hoặc xin phép cải tạo, cơ quan cấp phép nhìn vào hiện trạng hợp pháp. Khi thế chấp vay, ngân hàng thường chỉ tính phần trên sổ. Khi bán lại, người mua sau đặt đúng những câu hỏi bạn đang đặt.
Với phần không phép, rủi ro lớn hơn. Nếu có kiểm tra và bị xác định là vi phạm, người đang sở hữu có thể phải chịu biện pháp khắc phục, kể cả tháo dỡ. Việc chủ cũ xây chứ không phải bạn không tự động giúp bạn thoát khỏi phần đó, vì biện pháp khắc phục gắn với công trình. Đây là lý do bạn cần cam kết rõ ràng từ người bán và giá cả phản ánh đúng.
Khi Nhà nước thu hồi đất, bồi thường phần nhà phụ thuộc vào tính hợp pháp của từng phần. Phần xây không phép thường không được tính như phần hợp pháp. Bạn không cần lo quá xa, nhưng nên biết để cân nhắc khi trả giá cho tầng xây thêm.
Ghi gì vào giấy tờ để bảo vệ người mua
Vì phần xây thêm nằm ngoài sổ, các thoả thuận giữa hai bên phải nói rõ về nó. Một số nội dung nên có trong hợp đồng đặt cọc và hợp đồng chính, hoặc phụ lục kèm theo:
- Mô tả hiện trạng: số tầng thực tế, tầng nào đã có trên sổ, tầng nào chưa, năm xây từng tầng.
- Danh mục giấy tờ chủ nhà giao lại cho từng tầng, bản gốc.
- Cam kết của chủ nhà về tình trạng vi phạm: chưa từng bị lập biên bản, hoặc đã chấp hành xong quyết định nào.
- Thoả thuận ai làm thủ tục đăng ký bổ sung, ai chịu chi phí, làm trước hay sau công chứng.
- Điều kiện: nếu cơ quan có thẩm quyền xác định phần xây thêm phải tháo dỡ vì vi phạm từ trước ngày mua, hai bên xử lý thế nào.
Điều khoản cuối là khó viết nhất và dễ gây tranh cãi. Với những căn có phần không phép lớn, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem cách ghi phù hợp trước khi ký, thay vì dùng mẫu chung.
Đăng ký bổ sung tầng xây thêm sau khi mua: các bước theo nguyên lý
Nếu bạn chọn mua trước rồi tự đăng ký phần xây thêm, thứ tự việc thường như sau. Tên gọi thủ tục, nơi nộp và thành phần hồ sơ cụ thể cần hỏi lại nơi tiếp nhận vì có thể đã thay đổi theo văn bản hiện hành:
- Hoàn tất sang tên phần đã có trên sổ, để bạn là người đứng tên trước khi đăng ký thay đổi.
- Gom giấy tờ của phần xây thêm: giấy phép, bản vẽ được duyệt, biên bản nghiệm thu hoặc hoàn công, giấy tờ chứng minh đã chấp hành xử lý vi phạm nếu có.
- Thuê đơn vị có chức năng đo vẽ hiện trạng nhà nếu nơi tiếp nhận yêu cầu sơ đồ nhà mới.
- Hỏi bộ phận một cửa của xã, phường hoặc chi nhánh văn phòng đăng ký đất đai về mẫu đơn và thành phần hồ sơ đang áp dụng.
- Nộp hồ sơ, nhận phiếu hẹn, theo dõi yêu cầu bổ sung nếu có.
- Thực hiện nghĩa vụ tài chính phát sinh nếu được thông báo.
- Nhận sổ đã cập nhật, kiểm lại từng dòng số tầng, diện tích sàn, kết cấu so với nhà thật.
Nếu hồ sơ bị trả vì phần xây thêm không có căn cứ hợp pháp, bạn sẽ quay về câu hỏi xử lý vi phạm. Đó là lý do việc xem giấy tờ phải làm trước khi đặt cọc, không phải sau.
Ba lựa chọn khi thương lượng với người bán
Người bán đăng ký bổ sung trước, bán sau. Phù hợp khi phần xây thêm có phép, đúng phép. Bạn nhận sổ đã đủ tầng, đơn giản nhất cho mình. Thời gian chờ phụ thuộc cơ quan đăng ký; có thể đặt cọc với điều kiện hoàn tất đăng ký trong một thời hạn.
Mua theo hiện trạng, bạn tự đăng ký sau. Phù hợp khi bạn chấp nhận làm thủ tục và đã kiểm thấy hồ sơ đủ. Giá nên tính đến công sức, thời gian và rủi ro hồ sơ không được nhận.
Tính phần xây thêm như phần không chắc chắn. Phù hợp với phần không phép. Bạn tính giá chủ yếu theo phần đã công nhận, coi phần xây thêm là thứ có thể mất. Cách nghĩ này giúp tránh trả giá cao cho thứ không được bảo vệ.
Dừng lại. Khi phần không phép quá lớn, nằm ở tuyến có quy hoạch chặt, hoặc chủ nhà không chịu cam kết bằng văn bản, dừng lại cũng là một lựa chọn hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Nhà xây thêm tầng có phép thì có cần đăng ký vào sổ không?
Có nên đăng ký. Giấy phép xây dựng chỉ cho phép xây, còn việc ghi nhận quyền sở hữu phần xây thêm phải làm qua thủ tục đăng ký biến động tài sản tại cơ quan đăng ký đất đai. Chưa đăng ký thì sổ vẫn mô tả ngôi nhà cũ.
Tầng xây thêm không phép có được đăng ký vào sổ không?
Thường không đăng ký được ngay. Phần vi phạm phải được xử lý theo quy định trước, và tuỳ trường hợp có thể không bao giờ được công nhận hoặc phải tháo dỡ. Hãy hỏi cơ quan quản lý xây dựng và cơ quan đăng ký nơi có nhà.
Mua nhà có tầng xây thêm chưa đăng ký có công chứng được không?
Thường vẫn công chứng được hợp đồng theo những gì đã có trên sổ. Phần xây thêm được mô tả là hiện trạng, không phải phần đã chứng nhận. Nên hỏi văn phòng công chứng cách họ ghi phần này trước ngày ký.
Đã nộp phạt xây không phép thì tầng đó hợp pháp chưa?
Chưa chắc. Nộp phạt là chấp hành xử lý vi phạm, còn việc phần xây đó có được giữ lại và đăng ký hay không phụ thuộc quyết định xử lý và quy định hiện hành. Cần đọc kỹ quyết định đã ban hành.
Ai chịu trách nhiệm nếu phần xây thêm bị buộc tháo dỡ sau khi mua?
Biện pháp khắc phục thường gắn với công trình nên người đang sở hữu phải thực hiện. Quan hệ giữa bạn và người bán phụ thuộc hợp đồng, vì vậy nên có điều khoản rõ ràng về tình trạng vi phạm trước khi ký.
Có nên yêu cầu người bán đăng ký bổ sung trước khi bán không?
Nếu phần xây thêm có phép và đúng phép, đây là cách an toàn nhất cho người mua. Hai bên có thể đặt cọc kèm điều kiện hoàn tất đăng ký trong một thời hạn, quá hạn thì xử lý cọc theo thoả thuận.