Mua nhà cũ trong ngõ, câu hỏi đầu tiên không phải là ngõ rộng bao nhiêu mà là lối đi ấy thuộc loại nào: ngõ công cộng do Nhà nước quản lý, lối đi chung thuộc quyền sử dụng chung của một số hộ, hay chỉ là lối đi nhờ qua đất nhà khác. Mỗi loại kéo theo quyền và rủi ro khác nhau, và chỉ giấy tờ mới trả lời được, không phải thói quen đi lại nhiều năm.
Theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015, chủ bất động sản bị vây bọc không có lối ra có quyền yêu cầu chủ bất động sản liền kề dành cho mình một lối đi hợp lý, và lối đi này có thể phải đền bù. Nhưng người mua không nên đợi tới lúc phải dùng tới quyền đó. Bài này chỉ cách nhận ra loại lối đi, đọc nó trên sổ, hỏi những gì, và ghi gì vào giấy tờ khi mua.
Ba loại lối đi hay gặp
Ngõ công cộng. Lối đi đã được Nhà nước quản lý như đường, ngõ của khu dân cư, thường có tên hoặc số ngõ, được làm, sửa bằng ngân sách hoặc huy động của cả khu. Không hộ nào sở hữu riêng. Rủi ro chính là quy hoạch mở rộng ngõ hoặc các hộ lấn chiếm làm hẹp dần.
Lối đi chung của một số hộ. Một dải đất được các hộ thoả thuận để làm lối đi, có khi tách thành thửa riêng đứng tên chung, có khi được ghi là phần diện tích sử dụng chung trong sổ của từng hộ. Hay gặp ở đất chia trong gia đình, đất tách thửa bán dần cho nhiều người.
Lối đi nhờ qua đất nhà khác. Căn nhà không có lối ra riêng, mọi người đi qua sân, qua phần đất của một nhà khác theo thoả thuận, có khi chỉ là thoả thuận miệng từ đời ông bà. Đây là loại rủi ro nhất cho người mua, vì quyền đi lại phụ thuộc vào người khác.
Loại lẫn lộn. Đoạn đầu là ngõ công cộng, đoạn cuối là lối đi chung của ba bốn hộ, đoạn sát nhà lại đi nhờ qua sân nhà bên. Cần đi hết từ cửa nhà ra tới đường lớn và hỏi từng đoạn.
Đọc lối đi trên giấy chứng nhận
Sơ đồ thửa đất trên giấy chứng nhận thường thể hiện lối đi giáp thửa. Nếu thửa đất giáp trực tiếp một ngõ, đường có tên, đó là dấu hiệu tốt. Nếu sơ đồ cho thấy thửa nằm phía sau, chỉ nối ra ngoài qua một dải đất hẹp, cần xem dải đất đó được ghi như thế nào: thuộc thửa của mình, là diện tích sử dụng chung, hay thuộc thửa của người khác.
Khi lối đi được ghi là diện tích sử dụng chung, trên sổ thường có dòng phân biệt diện tích sử dụng riêng và diện tích sử dụng chung. Phần chung không thể tự ý xây, rào, bán riêng. Khi lối đi đứng tên một thửa riêng của nhiều hộ, mỗi hộ có một phần quyền trong thửa đó, và giấy tờ của thửa lối đi cũng cần được kiểm.
Trường hợp sơ đồ không thể hiện lối đi nào, hoặc thửa của bạn bị các thửa khác bao kín, lối đi thực tế đang dùng có thể là đi nhờ. Đây là lúc phải hỏi kỹ nhất. Giấy chứng nhận cấp theo các thời kỳ có cách thể hiện khác nhau, nên nếu đọc không hiểu, hãy xin trích lục hồ sơ địa chính hoặc hỏi trực tiếp cơ quan đăng ký đất đai nơi có nhà. Đừng dựa vào lời môi giới rằng "ngõ này ai cũng đi".
Hỏi gì trước khi đặt cọc
Đi hết lối từ cửa nhà ra đường lớn cùng người bán, rồi đi lại một mình vào giờ khác. Những câu hỏi nên đặt:
- Lối đi này thuộc ai: ngõ công cộng, lối chung của những hộ nào, hay đi qua đất của nhà nào.
- Có văn bản thoả thuận lối đi chung không, ai đang giữ, có công chứng hoặc chứng thực không.
- Lối đi đã được ghi trên sổ của những hộ liên quan chưa, có hộ nào chưa ký.
- Ai làm, ai sửa lối đi; lần đổ bê tông, lát gạch gần nhất các hộ góp tiền thế nào.
- Có hộ nào từng đặt cổng, xây mái che, đỗ xe chiếm lối đi không, các hộ khác phản ứng ra sao.
- Lối đi có bị ngập khi mưa lớn không, xe cứu thương, xe chữa cháy, xe chở đồ đạc có vào được không.
- Có hộ nào đang có ý định bán nhà, xây lại nhà, hoặc đòi lại phần đất làm lối đi không.
Hỏi thêm hai ba hộ trong ngõ, không chỉ người bán. Câu trả lời trùng nhau thì yên tâm hơn; một hộ nói khác hẳn là chỗ cần tìm hiểu.
Quyền về lối đi qua theo nguyên lý luật dân sự
Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về quyền đối với bất động sản liền kề, trong đó có quyền về lối đi qua. Theo nguyên lý, khi bất động sản bị vây bọc bởi các bất động sản của chủ khác mà không có hoặc không đủ lối đi ra đường công cộng, chủ của nó có quyền yêu cầu một trong các chủ liền kề dành cho mình một lối đi hợp lý, ưu tiên phần đất ít bị thiệt hại nhất. Người được dành lối đi có thể phải đền bù, trừ khi có thoả thuận khác. Vị trí, kích thước lối đi do các bên thoả thuận.
Quyền này là chốt chặn cuối cùng để căn nhà không bị bịt kín, nhưng không có nghĩa lối đi hiện tại sẽ được giữ nguyên chiều rộng, vị trí. Khi phải dùng tới quyền này thường đã là lúc có tranh chấp, mất thời gian và chi phí. Với người mua, cách tốt nhất là lối đi đã được xác lập rõ bằng văn bản và ghi nhận trên hồ sơ địa chính trước khi giao dịch.
Quy định cụ thể có thể được sửa đổi, hướng dẫn thêm, và việc ghi nhận quyền lối đi trên giấy chứng nhận có thủ tục riêng. Hãy tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan đăng ký đất đai nơi có nhà về cách ghi nhận trong trường hợp của mình.
Những rủi ro hay gặp với lối đi chung
Hộ đầu ngõ đặt cổng, khoá cổng. Lúc đầu để giữ an ninh, sau thành giờ đóng mở theo ý một nhà. Người ở trong phải xin chìa khoá, phụ thuộc giờ giấc người khác.
Mái che, bậc thềm, bồn cây lấn dần. Mỗi nhà lấn một ít, lối đi hẹp dần qua nhiều năm, tới lúc xe ba gác chở vật liệu không vào được khi bạn muốn sửa nhà.
Đỗ xe, để hàng chiếm lối. Hộ kinh doanh trong ngõ để hàng, đỗ xe ô tô, xe máy chắn lối, đặc biệt vào buổi tối. Hãy đi xem vào giờ cao điểm, không chỉ ban ngày.
Tranh cãi chuyện góp tiền làm lối. Đổ bê tông, làm cống chung, lắp đèn chiếu sáng là việc chung, nhưng không phải hộ nào cũng góp. Người mua mới thường bị nhắc khoản góp còn thiếu của chủ cũ.
Hộ có đất làm lối đi đòi lại. Với lối đi nhờ hoặc lối chung chưa có giấy tờ, chủ phần đất có thể đổi ý khi họ bán nhà, chia đất cho con, hoặc khi quan hệ giữa các hộ xấu đi.
Lối đi và chuyện sửa, xây nhà về sau
Nhiều người mua nhà cũ trong ngõ với ý định sửa lớn hoặc xây lại sau vài năm. Lúc đó lối đi không chỉ là chỗ đi xe máy mà là đường cho xe chở vật liệu, chỗ tập kết cát gạch, chỗ đặt máy trộn, đường kéo ống nước, dây điện, đường cống thoát nước thải. Một lối đi rộng đủ cho người đi lại hằng ngày có thể quá hẹp cho một công trình nhỏ.
Khi đi xem, hình dung luôn kịch bản thi công: xe chở vật liệu dừng ở đâu, vật liệu được chuyển vào bằng cách nào, có phải đi qua cửa nhà người khác không, có hộ nào chắc chắn phản đối vì bụi và tiếng ồn. Hỏi chủ cũ lần gần nhất có nhà nào trong ngõ xây lại, họ đã làm thế nào, các hộ có phàn nàn gì. Câu chuyện đó cho bạn biết tinh thần chung của cả ngõ.
Đường ống nước, đường cống, dây điện của căn nhà đi qua lối chung cũng là chi tiết cần biết. Nếu đường ống của bạn nằm dưới phần lối đi thuộc thửa nhà khác, sửa ống sẽ cần đào lên phần đất của họ. Nếu cống chung của cả ngõ chạy qua sân nhà bạn, các hộ khác có thể cần vào sân bạn khi thông cống. Những chuyện này không làm căn nhà mất giá trị, nhưng nên biết trước để thoả thuận rõ ngay từ đầu thay vì phát hiện khi đang có sự cố.
Ghi vào giấy tờ cho chắc
Khi đã quyết định mua, những việc sau giúp quyền đi lại của bạn có căn cứ rõ ràng hơn:
- Yêu cầu người bán cung cấp bản sao văn bản thoả thuận lối đi chung hoặc lối đi qua, kèm sơ đồ, chữ ký các hộ liên quan.
- Nếu thoả thuận chưa có văn bản, đề nghị người bán cùng các hộ liên quan lập văn bản trước khi ký hợp đồng mua bán, có công chứng hoặc chứng thực theo quy định.
- Kiểm xem lối đi đã được thể hiện trên hồ sơ địa chính chưa; nếu chưa, hỏi cơ quan đăng ký đất đai về thủ tục ghi nhận.
- Trong hợp đồng mua bán, ghi rõ quyền sử dụng lối đi được chuyển cùng căn nhà, mô tả vị trí, chiều rộng theo hiện trạng.
- Ghi cam kết của người bán rằng không có tranh chấp về lối đi tại thời điểm ký, và không còn khoản góp chung nào chưa trả.
- Lưu toàn bộ giấy tờ về lối đi trong hồ sơ ngôi nhà, cùng ảnh chụp hiện trạng lối đi ngày nhận nhà.
Với nhà chỉ có lối đi nhờ, chưa có văn bản, hoặc đang có hộ đòi lại đất làm lối, rủi ro đủ lớn để nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi đặt cọc. Một căn nhà không chắc lối ra là căn nhà khó bán lại về sau.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết ngõ trước nhà là ngõ công cộng hay lối đi chung?
Xem sơ đồ thửa trên giấy chứng nhận, hỏi tổ dân phố và UBND xã, phường, và xin trích lục hồ sơ địa chính nếu cần. Ngõ công cộng thường có tên hoặc số, được quản lý chung; lối đi chung thường gắn với thoả thuận của một số hộ.
Lối đi chung có được ghi trên sổ đỏ không?
Có thể được ghi là phần diện tích sử dụng chung trong sổ của từng hộ, hoặc là một thửa riêng đứng tên chung. Cách ghi khác nhau theo thời kỳ cấp giấy, nên cần đọc kỹ sổ và hỏi cơ quan đăng ký đất đai.
Nhà chỉ có lối đi nhờ qua đất nhà khác có nên mua không?
Rủi ro cao vì quyền đi lại phụ thuộc vào chủ đất khác. Chỉ nên cân nhắc khi lối đi đã được xác lập bằng văn bản rõ ràng, có công chứng hoặc chứng thực và được ghi nhận trên hồ sơ địa chính.
Hộ đầu ngõ tự xây cổng và khoá cổng có được không?
Với lối đi chung, các hộ có quyền sử dụng chung nên việc một hộ tự ý đặt cổng, khoá cổng ảnh hưởng tới hộ khác cần có sự đồng ý. Nên hỏi trước khi mua xem tình trạng này đã từng xảy ra chưa.
Người mua có phải góp tiền làm lối đi mà chủ cũ còn thiếu không?
Khoản góp là chuyện giữa chủ cũ và các hộ, nhưng người mua mới thường bị nhắc tới. Nên hỏi trước và ghi cam kết của người bán rằng không còn khoản góp chung nào chưa trả vào hợp đồng.
Quyền về lối đi qua theo Bộ luật Dân sự có bảo vệ người mua không?
Quyền này giúp bất động sản bị vây bọc có lối đi hợp lý, nhưng thường chỉ dùng tới khi đã có tranh chấp và có thể phải đền bù. Tốt nhất là lối đi đã được xác lập rõ trước khi mua.