Đo đạc lại trước khi mua nhà cũ là cách duy nhất để biết chắc ngôi nhà ngoài thực địa có khớp với giấy chứng nhận hay không. Việc đo do chi nhánh văn phòng đăng ký đất đai hoặc đơn vị có giấy phép hoạt động đo đạc thực hiện, cần chủ nhà đồng ý, và kết quả là một bản vẽ thể hiện ranh, kích thước, diện tích và phần chồng lấn nếu có.
Không phải căn nào cũng cần đo trước khi cọc, nhưng với nhà cũ có dấu hiệu lệch, nhà giá tính theo mét vuông, hay nhà mà người bán không trả lời rõ câu hỏi về ranh giới, phép đo này rẻ hơn rất nhiều so với tranh chấp về sau. Bài này nói về thời điểm nên đo, chọn ai đo, chuẩn bị gì, đo hạng mục nào, và đọc bản vẽ kết quả thế nào để dùng được ngay khi thương lượng.
Khi nào nên đo trước khi đặt cọc
Với nhà mới xây trong khu quy hoạch bài bản, sổ thường khá khớp. Nhà cũ thì khác. Nên đề nghị đo trước khi đặt cọc lớn khi gặp một trong các tình huống sau:
- Phép đo bằng thước dây của chính bạn lệch rõ so với sơ đồ trên sổ, hoặc lệch dồn vào một cạnh.
- Giấy chứng nhận cấp đã lâu, sơ đồ thửa chỉ có hình vẽ mà không có kích thước cạnh.
- Nhà đã đập đi xây lại sau khi cấp sổ, hoặc từng mở rộng, cơi nới ra phía sân, phía ngõ.
- Tường rào, tường bao có dấu hiệu dời chỗ, xây sau, khác loại gạch.
- Hàng xóm hoặc tổ dân phố nhắc tới chuyện tranh chấp ranh, dù là chuyện cũ.
- Thửa đất méo, nhiều cạnh, nằm trong ngõ có lối đi chung hoặc giáp mương, kênh.
- Giá đang được chào theo mét vuông đất, nên mỗi mét chênh đều thành tiền.
Nếu chưa có các dấu hiệu trên mà bạn vẫn muốn yên tâm, có thể thoả thuận đo sau khi đặt cọc nhỏ và trước khi ký hợp đồng chính, với điều khoản cho phép rút cọc nếu kết quả lệch quá mức hai bên đặt ra.
Ai được đo và nên chọn bên nào
Chi nhánh văn phòng đăng ký đất đai. Đây là đơn vị nắm hồ sơ địa chính của thửa đất, có thể thực hiện trích đo địa chính hoặc trích lục bản đồ. Ưu điểm là kết quả gắn trực tiếp với hồ sơ đang lưu, thuận lợi khi cần chỉnh lý sổ sau đó. Thời gian chờ có khi lâu hơn, tuỳ khối lượng việc của từng nơi.
Đơn vị đo đạc có giấy phép. Doanh nghiệp, tổ chức được cấp phép hoạt động đo đạc bản đồ có thể đo hiện trạng nhanh hơn. Khi chọn, hỏi rõ họ có giấy phép đúng hạng mục không, kết quả có được cơ quan đăng ký đất đai tiếp nhận khi làm thủ tục hay chỉ dùng để tham khảo.
Kỹ sư, thợ đo của người mua. Một kỹ sư xây dựng quen biết có thể đo kích thước nhà để bạn tham khảo, nhưng kết quả này không có giá trị pháp lý. Dùng để sàng lọc thì tốt, dùng để thương lượng nghiêm túc hay chỉnh sổ thì không đủ.
Đo trích đo địa chính khác đo vẽ hiện trạng nhà. Trích đo địa chính tập trung vào ranh và diện tích thửa đất. Đo vẽ hiện trạng nhà thể hiện ngôi nhà: diện tích xây dựng, số tầng, diện tích sàn, kết cấu. Mua nhà cũ thường cần cả hai, nên nói rõ nhu cầu khi đặt việc.
Chuẩn bị trước buổi đo
Buổi đo diễn ra suôn sẻ hay phải hẹn lại phụ thuộc nhiều vào khâu chuẩn bị. Người mua và người bán nên cùng làm:
- Thống nhất bằng văn bản ngắn rằng chủ nhà đồng ý cho đo, ai liên hệ đơn vị đo, ai trả chi phí, kết quả giao cho ai.
- Chuẩn bị bản sao giấy chứng nhận, các trang bổ sung, giấy phép xây dựng và bản vẽ cũ nếu có, giấy tờ mua bán trước đây.
- Báo trước cho các hộ giáp ranh về ngày đo, vì người đo thường cần họ có mặt hoặc ký xác nhận ranh giới.
- Dọn lối tới các góc nhà, góc sân, sân thượng, những chỗ mốc ranh có thể còn dấu.
- Hỏi chủ nhà vị trí các mốc cũ, cọc bê tông, đinh mốc nếu còn nhớ, chụp ảnh trước khi đo.
- Người mua nên có mặt, ghi lại những gì người đo giải thích tại chỗ, nhất là chỗ họ thấy bất thường.
Nếu hàng xóm vắng nhà hoặc không đồng ý ký, buổi đo vẫn có thể ghi nhận hiện trạng, nhưng bản vẽ sẽ có ghi chú về phần ranh chưa được xác nhận. Ghi chú đó là thông tin quan trọng, không phải chi tiết thủ tục.
Đo những hạng mục nào
Khi đặt việc, liệt kê rõ hạng mục để bản vẽ trả lời đúng câu hỏi của người mua chứ không chỉ cho ra một con số diện tích:
- Ranh thửa theo hiện trạng, tức là đường tường rào, tường bao đang đứng ngoài thực địa.
- Ranh thửa theo hồ sơ, chồng lên ranh hiện trạng để thấy phần lệch nằm ở đâu.
- Kích thước từng cạnh và diện tích, cả theo hiện trạng và theo hồ sơ.
- Vị trí ngôi nhà trên thửa, khoảng cách từ nhà tới các ranh, phần sân, phần lối đi.
- Phần nhô ra ngoài ranh như ban công, mái hiên, bậc tam cấp, bồn cây.
- Chỉ giới đường đỏ, chỉ giới xây dựng nếu thửa giáp đường, để biết phần nào nằm trong vùng phải lùi.
- Diện tích xây dựng, số tầng, diện tích sàn nếu cần đo vẽ hiện trạng nhà.
Hạng mục càng rõ, bản vẽ càng hữu ích. Đơn vị đo thường chỉ làm đúng phần được yêu cầu, nên đừng mặc định họ sẽ tự đo thêm.
Đọc bản vẽ kết quả
Hai đường ranh khác màu hoặc khác nét. Một đường là ranh theo hồ sơ, một đường là ranh hiện trạng. Chỗ hai đường trùng nhau là ranh ổn; chỗ chúng tách ra là phần lệch. Xem phần lệch nằm về phía ngõ, phía nhà bên hay phía sau.
Phần tô màu hoặc gạch chéo. Thường thể hiện diện tích chồng lấn, lấn ra ngoài hoặc bị lấn vào. Bên cạnh có ghi diện tích phần đó. Đây là con số cần đem ra bàn, không phải con số tổng.
Kích thước cạnh và toạ độ mốc. So kích thước từng cạnh với sơ đồ trên sổ. Toạ độ mốc giúp khôi phục ranh về sau nếu mốc bị mất, nên lưu lại bản vẽ cẩn thận.
Ghi chú và chữ ký giáp ranh. Đọc kỹ các dòng ghi chú như "hộ liền kề chưa ký", "ranh theo chỉ dẫn của chủ sử dụng". Thiếu chữ ký giáp ranh nghĩa là ranh đó mới là ý kiến một phía.
Con số tổng diện tích. Chỉ đọc sau cùng. Một bản vẽ có tổng gần bằng sổ nhưng hụt bên này, dôi bên kia vẫn là bản vẽ có vấn đề cần hỏi.
Những lỗi hay gặp khi đo nhà cũ
Chỉ đo theo lời chỉ dẫn của người bán. Người đo thường hỏi chủ nhà "ranh nằm ở đâu" rồi đo theo đó. Nếu chủ nhà chỉ ranh theo tường rào đã dời ra, bản vẽ sẽ phản ánh mong muốn của chủ nhà chứ không phải ranh thật. Người mua nên đề nghị chồng thêm ranh theo hồ sơ địa chính để so.
Đo ở tầng trên rồi suy xuống đất. Nhà cũ hay có tầng trên đua ra, ban công lấn ngõ. Đo theo tầng trên cho ra diện tích lớn hơn thửa đất thật, dễ khiến người mua tưởng nhà rộng hơn sổ.
Bỏ qua phần sau nhà và các góc khuất. Bếp sau, nhà tắm sau, khoảng sân phơi thường bị kê đồ, chất phế liệu. Người đo ngại dọn nên ước lượng, trong khi lệch ranh lại hay nằm đúng ở đó.
Không mời hộ giáp ranh. Đo xong mà không có ý kiến của nhà bên thì bản vẽ chỉ là một phía. Khi có tranh chấp, giá trị của nó yếu hơn hẳn bản có chữ ký giáp ranh.
Nhận bản vẽ mà không hỏi lại. Nhiều người cầm bản vẽ về chỉ đọc con số tổng. Hãy hỏi người đo ngay tại chỗ: chỗ nào lệch nhiều nhất, theo họ vì sao, có gì bất thường cần lưu ý. Những câu trả lời miệng đó không có trên giấy nhưng rất có ích khi thương lượng.
Chi phí, thời gian và dùng kết quả để thương lượng
Chi phí đo phụ thuộc diện tích, số cạnh, mức độ phức tạp, đơn vị thực hiện và quy định từng tỉnh, nên không có một con số chung. Hỏi báo giá bằng văn bản, ghi rõ hạng mục, thời gian giao kết quả và số bản. Ai trả chi phí là chuyện hai bên thoả thuận; nhiều người bán sẵn lòng trả khi họ tin căn nhà của mình khớp sổ, vì bản vẽ đó cũng giúp họ bán nhanh hơn.
Thời gian từ lúc đặt việc tới lúc có bản vẽ có thể từ vài ngày tới vài tuần, nhất là khi phải chờ hàng xóm ký. Nên tính khoảng thời gian này vào lịch đặt cọc và ký hợp đồng, đừng để bị ép cọc lớn khi kết quả chưa có.
Khi có bản vẽ, đem phần chênh cụ thể ra bàn: hụt bao nhiêu, ở cạnh nào, vì sao; dôi bao nhiêu, nguồn gốc gì. Thương lượng dựa trên một bản vẽ có chữ ký và con dấu thuyết phục hơn nhiều so với một câu "đo bằng thước thấy thiếu", vì người bán khó bác bỏ. Hợp đồng nên dẫn chiếu bản vẽ này, ghi tên đơn vị đo và ngày đo. Thủ tục đo đạc, chỉnh lý có thể thay đổi theo văn bản hiện hành, nên hỏi cơ quan đăng ký đất đai nơi có nhà trước khi chọn cách làm.
Câu hỏi thường gặp
Trích đo địa chính và đo vẽ hiện trạng nhà khác nhau thế nào?
Trích đo địa chính tập trung vào ranh giới và diện tích thửa đất, gắn với hồ sơ địa chính. Đo vẽ hiện trạng nhà thể hiện ngôi nhà: diện tích xây dựng, số tầng, diện tích sàn. Mua nhà cũ thường cần cả hai loại thông tin.
Người mua có tự thuê đo được khi chưa là chủ nhà không?
Người mua có thể đặt việc và trả chi phí, nhưng phải có sự đồng ý của chủ nhà vì người đo cần vào nhà, xem mốc và làm việc với các hộ giáp ranh. Nên có văn bản ngắn ghi nhận sự đồng ý đó.
Hàng xóm không chịu ký giáp ranh thì kết quả đo có dùng được không?
Bản vẽ vẫn ghi nhận hiện trạng nhưng có ghi chú phần ranh chưa được xác nhận. Kết quả vẫn hữu ích cho người mua để biết rủi ro, nhưng là dấu hiệu ranh đó có thể còn ý kiến khác nhau.
Đo xong thấy lệch thì sổ có tự động được sửa không?
Không. Chỉnh lý diện tích trên giấy chứng nhận là thủ tục riêng tại cơ quan đăng ký đất đai, có hồ sơ và thời gian giải quyết. Kết quả đo là một phần hồ sơ, không tự làm thay đổi sổ.
Có nên đo trước hay sau khi đặt cọc?
Với nhà có dấu hiệu lệch, nên đo trước khi đặt cọc lớn. Nếu cần giữ căn, có thể đặt cọc nhỏ kèm điều kiện được đo trước khi ký hợp đồng chính và được rút cọc khi kết quả lệch quá mức thoả thuận.
Bản vẽ của kỹ sư quen có thay được bản đo chính thức không?
Bản vẽ của kỹ sư quen dùng để sàng lọc và tham khảo thì tốt, nhưng không có giá trị pháp lý khi thương lượng nghiêm túc hay chỉnh lý sổ. Khi cần căn cứ, dùng kết quả của đơn vị có chức năng đo đạc.