Vật liệu trong nhà là cách đoán tuổi khá tin cậy khi giấy tờ không rõ hoặc ngôi nhà đã qua nhiều đợt sửa: gạch xây và độ dày tường cho biết khung nhà thuộc thế hệ nào, gạch lát và ngưỡng cửa cho biết sàn đã làm lại mấy lần, còn cửa, ổ điện, ống nước và tấm lợp cho biết bộ phận nào đã tới tuổi phải thay.
Bài này không đưa ra mốc năm chính xác cho từng vật liệu, vì mỗi vùng, mỗi gia đình dùng vật liệu theo thời điểm và điều kiện khác nhau. Mục tiêu là giúp bạn đọc ngôi nhà như đọc những lớp đất: lớp nào cũ, lớp nào mới, đợt nào xây thêm, rồi dùng điều đó để hỏi chủ nhà và lên danh sách việc cần làm.
Vì sao phải tự đoán tuổi khi giấy tờ đã ghi năm
Giấy chứng nhận có thể ghi năm hoàn thành của ngôi nhà, nhưng con số đó không kể hết. Có nhà ghi năm hoàn thành theo lần kê khai, trong khi phần khung đã có từ trước. Có nhà xây nhiều đợt: tầng trệt từ thời ông bà, tầng hai đổ thêm sau, tầng ba và tum làm gần đây. Có nhà đã đập đi xây lại nhưng sổ chưa cập nhật. Trong tất cả các trường hợp đó, một con số không đủ để biết bộ phận nào đã già.
Tuổi từng bộ phận mới là thứ quyết định chi phí sau khi mua. Một ngôi nhà có khung còn tốt nhưng hệ thống điện từ thời rất cũ cần đi lại dây gần như toàn bộ. Một ngôi nhà mới sơn sửa nhưng ống nước vẫn là loại cũ đã rỉ bên trong sẽ cho nước vàng, nước yếu và rò rỉ âm tường. Biết được tuổi từng lớp, bạn ước lượng được những việc phải làm trong vài năm đầu.
Đọc vật liệu cũng giúp phát hiện những đợt xây thêm mà giấy tờ chưa ghi. Khi tầng ba dùng gạch, cửa, ổ điện khác hẳn hai tầng dưới, đó là dấu hiệu tầng ba được xây ở một thời điểm khác. Điều này dẫn tới các câu hỏi về giấy phép và việc ghi nhận trên sổ, những chủ đề có bài riêng trong mục ngôi nhà trên giấy chứng nhận.
Tường và gạch xây: nhìn ở những chỗ không trát
Phần lớn tường đã được trát và sơn, nhưng vẫn có những chỗ lộ gạch: gầm cầu thang, tường rào, chân tường sân thượng chỗ vữa bong, tường nhà kho, lỗ đục để đi ống. Gạch đặc nung thủ công thường có màu đỏ không đều, cạnh không thẳng, kích thước không đồng nhất; gạch lỗ sản xuất công nghiệp thì đều màu, cạnh thẳng, có lỗ rỗng. Nhà có tường gạch đặc dày và không thấy cột bê tông thường là kiểu tường chịu lực của thế hệ trước; nhà có khung cột, dầm bê tông và tường gạch mỏng hơn là kiểu khung bê tông phổ biến sau này.
Độ dày tường đo được ở khung cửa cũng là một manh mối. Tường dày quanh tầng trệt nhưng mỏng ở tầng trên gợi ý tầng trên được xây sau với kỹ thuật khác. Chỗ nối giữa hai kiểu tường thường là chỗ hay nứt, nên đáng để soi đèn và ghi lại.
Vữa cũng kể chuyện: vữa vôi mềm, màu ngà, cạo nhẹ là bở; vữa xi măng cứng, màu xám. Không cần cạo vữa nhà người khác, chỉ cần nhìn ở chỗ đã bong sẵn. Nhà tường chịu lực bằng gạch đặc và vữa vôi cần được kỹ sư xem kỹ trước khi tính chuyện đục mở rộng hay nâng thêm tầng, vì cách làm việc của nó khác hẳn nhà khung bê tông.
Sàn và ngưỡng cửa: mỗi lớp sàn là một đợt sửa
Gạch lát nền thay đổi rõ theo thời gian và là manh mối dễ thấy nhất. Gạch bông xi măng có hoa văn in màu, sàn đá mài mặt lấm chấm sỏi đá được mài bóng, gạch men nhỏ khổ vuông, rồi gạch men và gạch granite khổ ngày càng lớn: mỗi loại gắn với một giai đoạn xây dựng phổ biến. Trong một ngôi nhà, nếu phòng khách lát gạch khổ lớn bóng loáng còn nhà kho, gầm cầu thang vẫn là gạch bông, nhiều khả năng sàn đã được lát lại ở những phòng chính.
Ngưỡng cửa là chỗ nhìn ra số lần lát sàn. Khi lát gạch mới đè lên gạch cũ, mặt sàn cao thêm vài phân, cửa phải cắt bớt chân hoặc ngưỡng cửa thành bậc. Đứng ở cửa nhà vệ sinh, cửa ban công, nhìn xem sàn hai bên chênh nhau bao nhiêu, cánh cửa có vết cắt chân không. Một nhà đã lát đè hai ba lớp thường có các bậc nhỏ ở khắp nơi và tải trọng sàn tăng lên đáng kể.
Sàn tầng trệt còn liên quan tới chuyện tôn nền. Nếu thấy nền nhà được tôn cao hẳn so với ngưỡng cửa cũ, bậc cầu thang đầu tiên thấp bất thường, chân cột ngập trong lớp nền mới, đó là dấu hiệu nhà từng phải tôn nền vì ngõ bên ngoài được nâng. Câu hỏi tiếp theo là tôn đã đủ chưa và có cần tôn tiếp không.
Cửa, khung cửa và cầu thang
Cửa là vật dễ thay nên thường không cùng tuổi với khung nhà, nhưng vẫn cho biết nhiều điều. Cửa gỗ pano, cửa chớp gỗ, khung gỗ dày gắn bản lề cối, song sắt hoa văn uốn tay là những thứ hay gặp ở nhà thế hệ trước. Cửa xếp sắt kéo ngang ở mặt tiền, cửa sắt kính hoa văn gắn với một giai đoạn khác. Cửa nhôm kính, cửa cuốn, cửa nhựa lõi thép phổ biến hơn ở những ngôi nhà xây hoặc sửa gần đây.
Khi thấy cửa mới trên khung tường cũ, nhìn kỹ đường nối giữa khung cửa và tường: vữa trát lại quanh khung, keo trám mới, vết nứt chạy quanh khung là dấu vết của lần thay cửa. Không có gì sai, nhưng đây là chỗ nước hay lọt vào nếu thi công không kỹ, nên đáng ghi lại để xem sau mưa.
Cầu thang cũng có lớp tuổi riêng. Cầu thang bê tông ốp đá mài, tay vịn gỗ tròn bắt vào song sắt là kiểu cũ; cầu thang ốp đá tự nhiên hoặc gỗ công nghiệp, lan can kính là kiểu gần đây. Nếu cầu thang lên tầng ba khác hẳn kiểu cầu thang tầng một lên tầng hai, đó là thêm một chỉ dấu tầng trên được xây sau.
Điện và nước: hai hệ thống già nhanh nhất
Hệ thống điện và nước là hai thứ già nhanh nhất trong nhà và đắt đỏ khi phải làm lại vì nằm trong tường. Với điện, những dấu hiệu của thế hệ cũ gồm: cầu chì sứ thay cho aptomat, dây điện đi nổi trên puli sứ hoặc nẹp gỗ, ổ cắm tròn chỉ hai lỗ không có chân tiếp địa, công tắc kiểu bật lẫy to, cầu dao đảo chiều gắn tường. Nhà có ổ cắm mặt mới nhưng vẫn là loại hai lỗ, gắn trên đế cũ, có thể chỉ được thay mặt chứ chưa đi lại dây bên trong.
Với nước, ống thép mạ kẽm lộ ra ở chân tường, đồng hồ nước, dưới bồn rửa là dấu hiệu đường ống thế hệ cũ, thường rỉ từ bên trong, gây nước vàng và áp lực yếu. Ống nhựa xám, ống nhựa chịu nhiệt màu trắng hoặc xanh là thế hệ sau. Bồn cầu xổm xây bệ, két nước treo cao trên tường, vòi đồng ren là những dấu hiệu nhà vệ sinh chưa được làm lại lâu năm.
Người mua chỉ cần nhìn và ghi, không mở hộp điện, không cạo vữa tìm ống. Kết quả quan sát giúp bạn hỏi đúng: "Điện trong nhà đã đi lại dây chưa anh?", "Ống nước có thay hết chưa hay chỉ thay đoạn lộ ra?". Phần đánh giá kỹ thuật để thợ điện, thợ nước làm ở lần xem sau.
Trần, cửa sổ và những chi tiết nhỏ hay bị bỏ qua
Trần nhà cũng thay đổi theo thời gian. Trần đổ bê tông trát phẳng, trần gỗ hoặc cót ép dưới mái ngói, trần nhựa ghép thanh, trần thạch cao khung xương: mỗi loại cho biết căn phòng thuộc lớp sửa nào. Phòng có trần thạch cao mới trong khi các phòng khác vẫn trần bê tông trát thường đã được làm lại, có khi để che dầm nứt, có khi để giấu dây điện mới, có khi chỉ để đẹp. Hỏi lý do vẫn là cách đơn giản nhất.
Khung cửa sổ, bậu cửa và hoa sắt bảo vệ là những chi tiết nhỏ nhưng ít khi được thay đồng loạt. Bậu cửa đá mài, hoa sắt uốn kiểu cũ, chốt cửa đồng to bản ở các phòng phía sau trong khi mặt tiền đã thay cửa nhôm kính, cho thấy chủ nhà chỉ làm mới phần nhìn thấy từ ngoài. Những chi tiết cũ này không có gì xấu, nhưng giúp bạn đoán những phần bên trong khác, như đường dây, đường ống, có lẽ cũng chưa được làm lại.
Đồ cố định như tủ bếp xây, kệ bê tông, bồn rửa đá, chậu rửa men cũ cũng là chỉ dấu. Đặt tất cả cạnh nhau, những chi tiết tưởng vụn vặt ấy xác nhận hoặc phản bác những gì chủ nhà kể về các đợt sửa.
Mái, tấm lợp và cách ghép các mảnh lại với nhau
Mái là phần cuối cùng của câu chuyện. Ngói đất nung kiểu cũ, ngói xi măng, tôn sóng, tôn lạnh, sàn mái bê tông đều gợi ý những thế hệ khác nhau. Riêng tấm lợp fibro xi măng sóng màu xám ở nhà rất cũ có thể chứa amiăng: không cưa, khoan, đập hay tự tháo dỡ, việc thay cần thợ có kinh nghiệm xử lý an toàn. Bảng sau ghép các quan sát thành gợi ý:
| Thấy gì | Gợi ý về tuổi | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Tường gạch đặc dày, không cột bê tông | Khung nhà thế hệ trước | Mời kỹ sư nếu định đục, nâng tầng |
| Gạch lát nhiều loại, ngưỡng cửa thành bậc | Sàn đã lát đè nhiều lần | Hỏi tải sàn, cân nhắc khi lát lại |
| Tầng trên khác hẳn gạch, cửa, cầu thang tầng dưới | Tầng trên xây sau | Hỏi giấy phép, đối chiếu sổ |
| Cầu chì sứ, ổ hai lỗ, dây đi nổi | Điện thế hệ cũ | Thợ điện đánh giá, dự trù đi lại dây |
| Ống mạ kẽm, nước vàng, áp lực yếu | Ống nước thế hệ cũ | Thợ nước đánh giá, dự trù thay ống |
| Tấm lợp fibro xi măng sóng xám | Mái rất cũ | Không tự tháo, thay bằng thợ có kinh nghiệm |
Ghép các mảnh lại, bạn có một bức tranh dạng "khung nhà cũ nhưng chắc, tầng ba xây sau, điện chưa làm lại, nước đã thay một phần". Bức tranh đó giá trị hơn một con số năm trên giấy, vì nó trả lời câu hỏi thực tế nhất: sau khi mua, những gì phải làm trước.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nhà cũ đã bao nhiêu năm tuổi khi không có giấy tờ rõ ràng?
Kết hợp ba nguồn: lời chủ nhà và hàng xóm lâu năm, năm hoàn thành ghi trên giấy chứng nhận nếu có, và vật liệu nhìn thấy như gạch xây, gạch lát, cửa, ổ điện, ống nước, tấm lợp. Vật liệu thường cho biết tuổi từng bộ phận rõ hơn một con số chung.
Sàn gạch bông hay sàn đá mài có nghĩa là nhà rất cũ không?
Thường là dấu hiệu sàn thuộc thế hệ trước, nhưng không phải lúc nào cũng vậy vì một số gia đình lát lại theo kiểu cũ vì thích. Quan trọng hơn là xem các phòng có cùng loại gạch không và ngưỡng cửa có thành bậc không, để biết sàn đã được lát đè mấy lần.
Thấy cầu chì sứ và ổ cắm hai lỗ thì có cần làm lại điện không?
Đó là dấu hiệu hệ thống điện thế hệ cũ, thường chưa có tiếp địa và aptomat bảo vệ phù hợp với thiết bị ngày nay. Nên nhờ thợ điện có kinh nghiệm đánh giá và dự trù việc đi lại dây, chứ không tự tháo hay sửa khi chưa có chuyên môn.
Nhà có mái tấm lợp fibro xi măng cũ thì phải lưu ý gì?
Tấm lợp fibro xi măng ở nhà rất cũ có thể chứa amiăng, bụi của nó có hại khi hít phải. Không cưa, khoan, đập hay tự tháo dỡ. Nếu định thay mái, cần thợ có kinh nghiệm xử lý an toàn và tìm hiểu quy định về thu gom loại vật liệu này ở địa phương.
Tầng trên dùng vật liệu khác tầng dưới thì có vấn đề gì không?
Thường là dấu hiệu tầng trên được xây sau. Cần hỏi phần xây thêm có giấy phép không, đã được ghi trên sổ chưa, và mời kỹ sư xem chỗ nối giữa tầng cũ và tầng mới nếu có vết nứt. Phần xây thêm chưa ghi nhận ảnh hưởng tới việc làm giấy tờ sau này.
Ống nước mạ kẽm trong nhà cũ có cần thay ngay không?
Ống mạ kẽm lâu năm thường rỉ bên trong, gây nước vàng, áp lực yếu và rò rỉ âm tường. Không nhất thiết phải thay ngay ngày đầu, nhưng nên nhờ thợ nước đánh giá và đưa vào kế hoạch sửa sớm, nhất là trước khi lát lại sàn hay sơn lại tường.