Khi ngôi nhà có phần xây thêm chưa được ghi trên giấy chứng nhận, người bán cần làm ba việc: xác định phần đó có thể đăng ký bổ sung hay thuộc diện xây không phép, sai phép; nói rõ với người mua bằng lời và bằng ảnh; rồi ghi vào hợp đồng phần nào đã chứng nhận, phần nào chưa. Minh bạch không làm mất giao dịch nghiêm túc, chỉ làm mất những giao dịch sẽ thành tranh chấp sau này.
Phần xây thêm rất phổ biến ở nhà phố và nhà trong hẻm: một tầng tum, một gác lửng, mái tôn che sân thượng, một gian bếp nối ra sau. Bài này giúp người bán nhận diện từng loại, hiểu tác động của chúng tới giao dịch, chọn hướng xử lý và nói chuyện với người mua theo cách công bằng. Phần pháp lý viết theo nguyên lý của Luật Đất đai 2024, Luật Nhà ở 2023 và Luật Xây dựng hiện hành; chi tiết cần tra quy định của tỉnh.
Những phần xây thêm hay gặp ở nhà cũ
Tầng tum, phòng trên sân thượng. Ban đầu chỉ là tum cầu thang, sau mở rộng thành phòng ngủ hay phòng thờ. Đây là phần hay lệch nhất so với số tầng ghi trên sổ.
Thêm một tầng. Nhà sổ ghi hai tầng, thực tế ba hoặc bốn tầng vì chủ trước xây thêm. Có trường hợp có giấy phép cho phần thêm nhưng chưa đăng ký bổ sung, có trường hợp không xin phép.
Gác lửng, sàn trung gian. Nhà có trần cao, chủ nhà làm thêm một gác lửng bằng bê tông hoặc khung thép. Gác lửng làm tăng diện tích sàn so với sổ.
Mái che, mái tôn, khung kính. Mái che sân thượng, giếng trời bị bịt lại, sân sau lợp mái thành bếp. Có loại được coi là công trình phụ, có loại làm thay đổi diện tích sàn.
Cơi nới ra phía trước hoặc phía sau. Ban công đua ra, phần nhà nối ra sân sau, nhà phụ trong khuôn viên. Phần lấn ra phía trước còn có thể liên quan chỉ giới xây dựng, lộ giới.
Đập đi xây lại khác hẳn. Sổ ghi một căn cấp bốn, thực tế là nhà mấy tầng đã xây lại hoàn toàn. Đây thực chất là cả một ngôi nhà chưa đăng ký chứ không chỉ một phần.
Xác định phần xây thêm thuộc loại nào
Không phải mọi phần xây thêm đều giống nhau về mặt pháp lý. Có phần xây đúng giấy phép, chỉ chưa làm thủ tục đăng ký bổ sung vào sổ. Có phần thuộc loại công trình được miễn giấy phép theo quy định tại thời điểm xây. Có phần xây không phép hoặc sai so với giấy phép, và trong nhóm này lại chia ra phần có thể được xem xét hợp thức hoá và phần phải khắc phục, tuỳ quy hoạch và quy định của địa phương.
Người bán nên bắt đầu bằng giấy tờ mình có: giấy phép xây dựng của lần xây thêm, bản vẽ, hợp đồng thợ, biên bản nghiệm thu, và bất kỳ văn bản nào của chính quyền gửi đến trong quá trình xây. Nếu không có giấy phép, ghi lại khoảng thời gian xây, vì quy định áp dụng có thể phụ thuộc thời điểm xây dựng.
Sau đó hỏi ở bộ phận một cửa của UBND xã, phường nơi có nhà hoặc cơ quan đăng ký đất đai. Mang theo bản sao sổ, ảnh chụp phần xây thêm, giấy tờ đang có. Câu hỏi nên cụ thể: phần này có đăng ký bổ sung được không, cần thêm giấy tờ gì, có phải xử lý gì trước không. Câu trả lời ở bước này quyết định gần hết các bước sau.
Phần chưa đăng ký ảnh hưởng gì đến giao dịch
Hợp đồng chuyển nhượng được công chứng dựa trên giấy chứng nhận. Phần xây thêm chưa được chứng nhận thì không thể được mô tả như tài sản đã có quyền sở hữu được công nhận. Trên thực tế, hợp đồng thường ghi rõ những gì trên sổ, còn phần thêm được nhắc tới như hiện trạng. Người mua nhận về đúng những gì đã được công nhận, cộng với phần hiện trạng kèm rủi ro của nó.
Rủi ro lớn nhất với người mua là phần xây thêm không hợp thức được và có thể bị yêu cầu khắc phục, kể cả tháo dỡ, trong tương lai. Rủi ro thứ hai là khó vay ngân hàng hoặc chỉ được định giá theo phần trên sổ. Rủi ro thứ ba là sau này muốn cải tạo, xin phép sửa chữa sẽ vướng vì hiện trạng không khớp với giấy tờ.
Người mua hiểu biết sẽ tính hết những rủi ro đó vào giá, hoặc yêu cầu người bán xử lý trước. Vì vậy, người bán càng biết rõ phần xây thêm thuộc loại nào, càng thương lượng được hợp lý. Mơ hồ khiến người mua tính theo kịch bản xấu nhất.
Ba hướng xử lý trước khi bán
Đăng ký bổ sung trước rồi bán. Phù hợp khi phần xây thêm có giấy phép hoặc được cơ quan có thẩm quyền cho biết có thể ghi nhận. Mất thời gian và chi phí, nhưng sau đó căn nhà bán theo đúng hiện trạng, tập người mua rộng hơn.
Bán nguyên hiện trạng và nói rõ. Phù hợp khi cần bán sớm, hoặc phần xây thêm khó ghi nhận. Giá thường được thương lượng có tính rủi ro. Mấu chốt là thông tin đầy đủ và được ghi lại.
Tự khắc phục phần không hợp thức trước khi bán. Có trường hợp người bán chọn tháo phần mái che, phần cơi nới không thể hợp thức, đưa căn nhà về đúng với giấy tờ. Việc tháo dỡ phần chạm kết cấu cần người chuyên môn làm và có thể cần báo chính quyền; không tự đục phá.
Kết hợp. Đăng ký bổ sung phần làm được, khắc phục hoặc nói rõ phần còn lại. Hướng này thường hợp với nhà có nhiều lớp xây thêm qua nhiều đời chủ.
Nói với người mua thế nào cho rõ
Nói ngay từ lần xem đầu, đừng chờ người mua tự phát hiện khi đọc sổ. Một câu như “sổ ghi nhà hai tầng, tầng ba và phòng trên sân thượng xây thêm năm ấy, chưa đăng ký bổ sung, phường cho biết cần thêm giấy tờ này” giúp người mua biết chính xác mình đang xem gì.
Đưa người mua đi xem phần xây thêm như mọi phần khác, kèm ảnh chụp, giấy tờ đang có, ghi chép về lần hỏi chính quyền. Đừng nói những câu kiểu “ai cũng xây thế, không sao đâu” hay “làm sổ dễ thôi”. Người bán không có thẩm quyền hứa kết quả thủ tục, và những câu đó có thể bị coi là cung cấp thông tin sai khi có tranh chấp.
Nếu người mua hỏi “có bị phạt hay bắt tháo không”, câu trả lời trung thực là mình không có thẩm quyền khẳng định, rồi chia sẻ những gì đã được chính quyền cho biết. Khuyến khích người mua tự hỏi lại. Người mua tự kiểm chứng sẽ yên tâm hơn mọi lời trấn an từ phía người bán.
Ghi vào hợp đồng và bản kê hiện trạng
Những nội dung nên có, câu chữ cụ thể để công chứng viên hoặc luật sư xem lại:
- Mô tả những gì giấy chứng nhận đang thể hiện: số tầng, diện tích xây dựng, diện tích sàn.
- Mô tả hiện trạng thực tế, nêu từng phần xây thêm, thời điểm xây nếu biết, có giấy phép hay không.
- Xác nhận của người mua rằng đã được thông báo và đã xem trực tiếp phần xây thêm.
- Bên nào làm thủ tục đăng ký bổ sung hoặc khắc phục sau này, bên nào chịu chi phí.
- Nghĩa vụ của người bán bàn giao giấy phép, bản vẽ, hợp đồng thợ và hỗ trợ ký giấy tờ cần thiết.
- Cách xử lý nếu cơ quan có thẩm quyền yêu cầu khắc phục phần xây thêm sau khi chuyển nhượng.
Nếu tình huống phức tạp, như phần xây thêm lấn ra lộ giới, đã có văn bản xử lý, hay nhiều đồng sở hữu, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký đặt cọc. Quy định có thể thay đổi, nên đối chiếu văn bản hiện hành tại thời điểm giao dịch.
Khi phần xây thêm là do chủ trước để lại
Không ít người bán hiện nay chính là người đã mua lại căn nhà từ chủ trước, và phần xây thêm có từ trước khi họ về ở. Họ không biết phần đó xây năm nào, có giấy phép hay không, ai thi công. Đây là tình huống khó nhất về thông tin, nhưng không phải lý do để im lặng. Người bán vẫn nói rõ được những gì mình biết và những gì mình không biết.
Bắt đầu bằng việc tìm lại hồ sơ của lần mua trước: hợp đồng chuyển nhượng, biên bản bàn giao, những giấy tờ chủ cũ đưa kèm. Đôi khi giấy phép xây dựng cũ hay bản vẽ nằm lẫn trong tập hồ sơ đó. Nếu còn liên lạc được với chủ cũ, hỏi thẳng thời điểm xây và giấy tờ. Hàng xóm lâu năm cũng thường nhớ khá rõ năm nào nhà bên cạnh xây thêm tầng.
Khi trao đổi với người mua, người bán nên nói rõ nguồn của từng thông tin: “theo chủ cũ kể”, “theo hàng xóm nhớ”, “có giấy phép kèm theo”. Phân biệt như vậy giúp người mua tự cân nhắc độ tin cậy, và giúp người bán không bị coi là đã khẳng định điều mình không chắc. Nếu chủ cũ từng cam kết điều gì về phần xây thêm trong hợp đồng mua bán trước, nên cho người mua mới biết, vì nó có thể liên quan tới quyền lợi của cả chuỗi giao dịch.
Điều người bán không nên làm
Không ghi trong hợp đồng hay trong tin rao những mô tả khiến người mua hiểu rằng phần xây thêm đã có trên sổ. Không đưa sổ ra kèm lời nói “sổ đủ” khi sổ chỉ ghi một phần. Không nhận lời “bao làm sổ” thay người khác, và không giới thiệu người mua tới những người hứa “lo được” phần xây không phép bằng cách ngoài thủ tục.
Cũng không nên vội vàng xây thêm hay sửa phần xây thêm ngay trước khi bán để nó trông “chắc chắn hơn”. Mọi thay đổi mới đều có thể làm hồ sơ phức tạp thêm, và nếu thuộc diện cần xin phép thì người bán lại tạo thêm một vi phạm mới ngay trước giao dịch.
Cuối cùng, đừng coi việc nói rõ là điểm yếu. Người mua đã biết hết mà vẫn đồng ý là người mua sẽ không quay lại trách móc. Đó là điều quý nhất với người bán nhà cũ: giao dịch xong là xong, không kéo theo những năm tháng lo lắng về một cuộc tranh chấp có thể xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có tầng tum xây thêm chưa có trên sổ có bán được không?
Thường vẫn chuyển nhượng được theo những gì trên sổ, còn tầng tum được mô tả là hiện trạng. Người bán cần nói rõ và ghi vào hợp đồng để người mua biết phần đó chưa được chứng nhận và có thể phải làm thủ tục sau.
Làm sao biết phần xây thêm có đăng ký bổ sung được không?
Hỏi bộ phận một cửa của UBND xã, phường hoặc cơ quan đăng ký đất đai nơi có nhà, mang theo bản sao sổ, ảnh chụp và giấy tờ xây dựng đang có. Kết quả tuỳ giấy phép, thời điểm xây và quy hoạch tại chỗ.
Có nên tháo bỏ phần cơi nới trước khi bán không?
Tuỳ trường hợp. Nếu phần đó không thể hợp thức và người mua lo ngại, tháo bỏ có thể giúp giao dịch gọn hơn. Việc tháo phần chạm kết cấu phải do người chuyên môn làm và có thể cần báo chính quyền.
Người bán có phải chịu trách nhiệm nếu sau này phần xây thêm bị yêu cầu tháo dỡ?
Tuỳ nội dung hợp đồng và việc người bán đã thông báo đầy đủ hay chưa. Đã nói rõ và người mua ký xác nhận thì vị thế người bán vững hơn nhiều. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Phần xây thêm có làm giá nhà cao hơn không?
Có thể tăng giá trị sử dụng, nhưng người mua hiểu biết sẽ trừ đi rủi ro pháp lý và chi phí thủ tục. Phần xây thêm đã đăng ký đầy đủ mới thật sự được tính trọn vào giá.
Mua nhà có phần xây thêm thì ngân hàng có cho vay không?
Bên cho vay thường định giá theo những gì ghi trên giấy chứng nhận, nên phần chưa đăng ký có thể không được tính. Người mua cần hỏi trước bên cho vay, và đó là lý do người bán nên nói rõ từ đầu.