Mua nhà cũ đang có người thuê, người mua phải chọn một trong hai hướng ngay từ lúc thương lượng: bên bán chấm dứt hợp đồng thuê và giao nhà trống vào một ngày cụ thể, hoặc bên mua tiếp nhận người thuê cùng hợp đồng thuê đang có. Nguyên tắc chung là việc đổi chủ sở hữu thường không tự làm chấm dứt hợp đồng thuê còn hạn, nên nếu không thoả thuận rõ, người mua có thể nhận về một căn nhà vẫn có người ở hợp pháp tới hết hạn thuê.
Bài này hướng dẫn đọc hợp đồng thuê, cân nhắc hai hướng, xử lý tiền cọc thuê và tiền thuê trả trước, đưa các điểm đó vào hợp đồng mua bán, và cách cư xử với người thuê trong suốt quá trình. Các quy định về thuê nhà và chuyển quyền sở hữu có thể thay đổi; nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Vì sao nhà đang cho thuê cần thoả thuận riêng
Nhiều người mua nghĩ chuyện người thuê là việc của chủ cũ: mua xong thì chủ cũ bảo họ dọn đi. Thực tế không đơn giản như vậy. Người thuê có hợp đồng với chủ cũ, có thể còn hạn nhiều tháng, đã đóng tiền cọc, có khi đã trả trước tiền thuê, đã đăng ký tạm trú, thậm chí đang kinh doanh tại tầng trệt.
Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự và pháp luật về nhà ở, khi nhà cho thuê đổi chủ trong lúc hợp đồng thuê còn hiệu lực, quyền thuê của người thuê thường được tôn trọng tới hết thời hạn, trừ khi các bên có thoả thuận khác hoặc có căn cứ chấm dứt theo quy định. Chi tiết áp dụng cần tra văn bản hiện hành.
Điều đó có nghĩa là người mua không thể mặc nhiên đòi nhà trống. Nếu muốn nhà trống, phải thoả thuận với bên bán để bên bán thu xếp với người thuê trước ngày giao. Nếu chấp nhận tiếp nhận người thuê, phải biết chính xác mình đang nhận những nghĩa vụ gì.
Ngoài pháp lý, còn chuyện con người. Người thuê là người đang sống trong căn nhà, biết rõ ngôi nhà hơn cả chủ, và có thể giúp hoặc làm khó việc xem nhà, kiểm tra, bàn giao. Đối xử tử tế với họ thường giúp mọi thứ trơn tru hơn.
Đọc hợp đồng thuê: những điểm phải tìm
Thời hạn còn lại. Hợp đồng còn bao lâu, có điều khoản tự gia hạn không. Hợp đồng sắp hết hạn thì hướng giao nhà trống dễ hơn nhiều.
Điều khoản chấm dứt trước hạn. Bên cho thuê muốn chấm dứt sớm thì phải báo trước bao lâu, bồi thường thế nào. Đây là căn cứ để tính chi phí và thời gian nếu chọn giao nhà trống.
Điều khoản khi bán nhà. Một số hợp đồng thuê có ghi trường hợp chủ bán nhà: người thuê được ưu tiên mua, hoặc chủ được chấm dứt với thời hạn báo trước. Đọc kỹ đoạn này.
Tiền cọc thuê và tiền thuê trả trước. Người thuê đã đặt bao nhiêu, đã trả trước đến tháng nào. Khoản này sẽ phải được ai đó hoàn trả khi hợp đồng kết thúc.
Mục đích thuê. Thuê để ở hay để kinh doanh. Thuê kinh doanh thường kèm đăng ký hộ kinh doanh, biển hiệu, cải tạo mặt bằng, việc dọn đi phức tạp hơn.
Phần cải tạo của người thuê. Người thuê có được cải tạo không, khi trả nhà phải khôi phục hiện trạng hay để lại. Những vách ngăn, quầy kệ người thuê làm có thể ảnh hưởng hiện trạng người mua nhận.
Hai hướng xử lý và hệ quả cho người mua
Mỗi hướng phù hợp với một mục đích mua khác nhau. Bảng dưới đây so sánh những điểm chính.
| Tiêu chí | Bên bán giao nhà trống | Bên mua tiếp nhận người thuê |
|---|---|---|
| Phù hợp khi | Người mua mua để ở hoặc tự kinh doanh | Người mua mua để tiếp tục cho thuê |
| Ai làm việc với người thuê | Bên bán | Bên bán giới thiệu, bên mua ký lại hoặc nhận chuyển giao |
| Tiền cọc thuê | Bên bán hoàn trả cho người thuê | Chuyển sang bên mua hoặc trừ vào giá để bên mua hoàn trả sau |
| Tiền thuê trả trước | Bên bán tự xử lý với người thuê | Chia theo ngày giao nhà giữa bên bán và bên mua |
| Rủi ro chính | Người thuê chưa dọn kịp ngày giao | Hợp đồng thuê có điều khoản bất lợi, người thuê chậm trả tiền |
Hướng giao nhà trống nên gắn với khoản tiền chưa thanh toán: phần tiền cuối chỉ trả khi nhà đã thật sự trống và giao chìa. Đây là cách tạo động lực mạnh nhất để bên bán thu xếp xong với người thuê.
Hướng tiếp nhận người thuê cần có văn bản ba bên hoặc ít nhất là văn bản của người thuê xác nhận biết việc đổi chủ, đồng ý chuyển sang trả tiền cho chủ mới từ một ngày cụ thể.
Những dòng cần có trong hợp đồng mua bán
Cam kết về tình trạng thuê. Bên bán cho biết đầy đủ các hợp đồng thuê đang có trên căn nhà, kể cả thuê từng phòng, thuê mặt bằng tầng trệt, thuê chỗ đặt thiết bị trên mái. Bên bán cam kết không ký thêm hay gia hạn hợp đồng thuê kể từ ngày ký.
Ngày giao nhà trống hoặc ngày chuyển giao người thuê. Ghi ngày cụ thể và hệ quả nếu trễ, như bên bán chịu một khoản mỗi ngày hoặc bên mua được giữ lại phần tiền cuối.
Phân định tiền. Ai hoàn trả tiền cọc thuê, tiền thuê tháng giao nhà chia thế nào, tiền điện nước người thuê còn nợ ai thu.
Hiện trạng khi người thuê trả nhà. Nếu người thuê đã cải tạo, ai chịu trách nhiệm khôi phục, hoặc phần cải tạo được để lại như thế nào.
Cư trú và đăng ký kinh doanh của người thuê. Bên bán cam kết phối hợp để người thuê xoá đăng ký tạm trú, chuyển địa chỉ hộ kinh doanh trước ngày giao, nhất là khi người mua định ở hoặc đăng ký kinh doanh của riêng mình.
Xem nhà và kiểm tra khi người thuê đang ở
Kiểm tra hiện trạng một căn nhà có người thuê khó hơn nhà trống: đồ đạc của người thuê che tường, che sàn; có phòng người thuê không muốn mở. Nên nhờ bên bán hẹn trước, xin người thuê một buổi đủ dài, đi cùng thợ nếu cần.
Người thuê là nguồn thông tin quý. Một câu hỏi lịch sự như nhà có hay dột chỗ nào, mùa mưa có ngập không, điện có hay nhảy aptomat không, thường nhận được câu trả lời thẳng hơn hỏi chủ nhà. Họ không có lý do để giấu, và đôi khi đã nhiều lần báo hỏng mà chủ chưa sửa.
Tôn trọng quyền riêng tư của người thuê: không chụp ảnh đồ đạc cá nhân, không mở tủ của họ, không vào phòng ngủ khi họ chưa đồng ý. Ảnh hiện trạng chỉ cần chụp phần kết cấu, trần, sàn, thiết bị của nhà.
Nếu hướng xử lý là giao nhà trống, nên hẹn một lần kiểm tra lại ngay sau khi người thuê dọn đi và trước khi trả phần tiền cuối. Đồ đạc dọn đi thường để lộ ra những chỗ trước đây bị che: tường ẩm sau tủ, sàn bong dưới giường, lỗ khoan treo kệ.
Những kiểu thuê đặc biệt dễ bị bỏ sót
Không phải căn nhà cho thuê nào cũng chỉ có một hợp đồng với một gia đình. Nhà phố cũ thường được chia nhỏ: tầng trệt cho thuê bán hàng, các tầng trên cho thuê từng phòng, sân thượng cho đặt trạm thu phát hay bồn nước của nhà bên. Mỗi phần có thể là một hợp đồng riêng, thời hạn riêng, tiền cọc riêng.
Người mua nên hỏi thẳng bên bán: trên toàn bộ căn nhà, từ tầng trệt đến mái, có những ai đang sử dụng theo thoả thuận nào, kể cả thoả thuận miệng. Thuê miệng không có giấy vẫn là một quan hệ thuê; người đang ở vẫn có thể đòi hỏi những quyền nhất định, và việc mời họ đi sẽ không đơn giản như người mua nghĩ.
Một trường hợp khác là người thân của chủ cũ đang ở nhờ, không trả tiền. Về tên gọi thì không phải thuê, nhưng thực tế vẫn là người đang ở trong nhà cần được thu xếp chỗ khác trước ngày giao. Nên đưa vào hợp đồng mua bán giống như người thuê: ghi tên, ghi ngày dọn đi, ghi khoản giữ lại.
Cuối cùng là các hợp đồng đặt thiết bị: bảng quảng cáo trên mặt tiền, trạm thu phát trên mái, máy bơm dùng chung với nhà bên. Những thứ này ít khi được nhắc khi đi xem, nhưng có thể đi kèm hợp đồng dài hạn, ảnh hưởng đến việc sử dụng và sửa chữa sau này. Xin xem đủ giấy tờ trước khi chốt.
Khi người thuê không chịu dọn đúng hẹn
Đây là rủi ro lớn nhất của hướng giao nhà trống. Người thuê có thể chưa tìm được chỗ mới, đang có việc kinh doanh dở, hoặc chưa thoả thuận xong khoản bồi thường với chủ cũ. Về nguyên tắc, chuyện này là trách nhiệm của bên bán theo hợp đồng mua bán, nhưng người mua là người chịu cảnh không vào được nhà.
Người mua không nên tự mình đến yêu cầu người thuê ra đi, càng không tự ý cắt điện nước hay thay khoá. Những việc đó có thể vi phạm pháp luật và đẩy mình vào thế sai. Việc đúng là yêu cầu bên bán thực hiện cam kết, áp dụng điều khoản về trễ hạn và khoản tiền giữ lại.
Nếu sự việc kéo dài, hoà giải ở cơ sở là bước nên thử trước; khi cần thì nhờ luật sư. Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết mình đang ở vị trí pháp lý nào trước khi bước tiếp, vì trường hợp nhà đã sang tên mà người thuê vẫn ở có cách xử lý khác với trường hợp chưa sang tên.
Câu hỏi thường gặp
Mua nhà đang cho thuê thì hợp đồng thuê có tự chấm dứt không?
Thường là không. Theo nguyên tắc chung, đổi chủ sở hữu không tự làm chấm dứt hợp đồng thuê còn hạn, trừ khi có thoả thuận khác hoặc căn cứ chấm dứt theo quy định. Nên tra văn bản hiện hành và đọc kỹ hợp đồng thuê.
Ai phải trả lại tiền cọc cho người thuê khi bán nhà?
Tuỳ hướng xử lý. Nếu bên bán giao nhà trống thì bên bán tự hoàn trả. Nếu bên mua tiếp nhận người thuê thì khoản cọc nên được chuyển sang bên mua hoặc trừ vào giá, để bên mua hoàn trả khi hợp đồng thuê kết thúc.
Có nên xin xem hợp đồng thuê trước khi đặt cọc mua nhà?
Nên. Hợp đồng thuê cho biết thời hạn còn lại, điều khoản chấm dứt sớm, tiền cọc, mục đích thuê và quyền cải tạo của người thuê. Thiếu thông tin này, người mua khó tính được ngày thật sự vào ở.
Người thuê không chịu dọn đi đúng hẹn thì người mua làm gì?
Yêu cầu bên bán thực hiện cam kết, áp dụng điều khoản trễ hạn và giữ lại phần tiền cuối. Không tự cắt điện nước hay thay khoá. Nếu kéo dài, hoà giải ở cơ sở hoặc nhờ luật sư tư vấn hướng xử lý.
Mua nhà để tiếp tục cho thuê thì cần giấy tờ gì với người thuê?
Nên có văn bản người thuê xác nhận biết việc đổi chủ và đồng ý trả tiền thuê cho chủ mới từ một ngày cụ thể, hoặc ký lại hợp đồng thuê mới với chủ mới. Kèm theo là biên bản chuyển giao tiền cọc thuê.
Người thuê có quyền ưu tiên mua căn nhà đang thuê không?
Điều này phụ thuộc vào hợp đồng thuê và quy định áp dụng cho từng loại nhà. Một số hợp đồng có điều khoản ưu tiên mua. Bên bán nên kiểm tra trước khi rao bán, và người mua nên hỏi để tránh vướng sau khi đã đặt cọc.